Қазақстанда сүтті мал шаруашылығының қалдықтарынан шығатын тыңайтқыштарды пайдаланудың маңызы артып келеді. ІҚМ садырасы мен қорадан шығарылатын қи (N) фосфордың (P), калийдің (K), сондай-ақ органикалық заттардың бағалы көзі болып табылады және топырақ құнарлылығын да, өсімдік шаруашылығындағы өнімділікті де арттыруға ықпал ете алады.
Замануи сүт фермаларының маңызы артып келе жатса да, Қазақстанда сүтті мал шаруашылығы әлі де негізінен ұсақ үй шаруашылықтары мен отбасылық фермалардан тұрады. Осыған байланысты мал шаруашылығы қалдықтары көбінесе бөлек-бөлек жинақталады және көп жерде жүйелі түрде есепке алынбайды немесе пайдаланылмайды. Пайдаланудың типтік тәсілдері:
- егістік және жемшөп алқаптарына қи шашу;
- сұйық көңді органикалық тыңайтқыш ретінде пайдалану;
- қиды компостерлеу;
- энергия өндіру үшін биогаз қондырғыларында көңді пайдалану әлі де сирек кездеседі.
Қыстың ұзақ және суық болуына байланысты Қазақстанның көптеген аймақтарында көңді екі негізгі кезеңде пайдаланады:
- Көктемде егіс алдында
- Күзде егін жиналғаннан кейін
Сондықтан қыс бойы жиналып қалатын шаруашылық тыңайтқыштарды пайдаланатын уақыты келгенше оны тиісті түрде уақытша сақтауға арналған қоймалардың жеткілікті болуы ерекше маңызды.
Сүт мал шаруашылығынан алынатын тыңайтқыштарды неғұрлым тиімді пайдалану үшін келесі шаралар ұсынылады:
- сұйық көн мен қи сақтауға арналған заманауи қоймаларын салу;
- пайдаланар алдында қоректік заттардың құрамын талдау;
- тыңайтқыштарды топырақтың қажеттілігіне сәйкес және уақтылы енгізу;
- қиды компостерлеу;
- ірі сүт-мал фермаларында биогаз қондырғыларын салуға ынталандыру;
- фермерлерді және сүт-мал фермаларының мамандарын, сондай-ақ осындай фермалардың кеңесшілерін қоректік заттар менеджменті мәселелері бойынша оқыту.
Қорытынды: Қазақстанда сүтті мал шаруашылығынан алынатын көңнің топырақ құнарлылығын арттыру, минералды тыңайтқыштарға кететін шығындарды азайту және жаңартылатын энергия өндіру үшін үлкен әлеуеті бар. Мұның шарты сақтау, өңдеу және енгізу технологияларының неғұрлым жетілдірілуі, сондай-ақ мал шаруашылығы мен өсімдік шаруашылығының неғұрлым тығыз байланыстыруы болып табылады.
Осы тақырып бойынша Толығырақ ақпаратты KFM жобасының сайтынан, мысалы, нұсқаулықтар сериясынан, «Мал шаруашылығынан шығатын тыңайтқыштарды сақтау және пайдалану бойынша кеңестер» атты 9-модулінен, сондай-ақ жеке ақпараттық бюллетеньдерден табуға болады. Сонымен қатар, KFM жобасы аясында «Жабық цикл экономикасы және мал шаруашылығынан шығатын тыңайтқыштар» тақырыбында 2026 жылдың қазан айында өтетін іс-шара жоспарланған.
Эккехард Шрёдер
Фото: KFM