Егер сиыр крахмал мен қантқа бай жеңіл қорытылатын энергияны қысқа уақыт ішінде шамадан тыс тұтынса, месқарында микробтық ақуыздың түзілуі күшейеді. Сонымен қатар, зат алмасудағы глюкоза деңгейінің жоғары болуы сүт ақуызының синтезіне қажетті энергиямен жақсы қамтамасыз етеді. Сондықтан сүттегі ақуыз мөлшерінің жоғары болуы бастапқыда энергиямен жеткілікті қамтылғанын көрсеткендей әсер қалдырады. Алайда рациондағы энергияның негізгі бөлігі крахмал мен қантқа бай құнарландырылған азықтардан келсе, месқарында түзілетін ұшпа май қышқылдарының ішінде сірке қышқылының үлесі азаяды. Ал сірке қышқылы сүт майының түзілуі үшін негізгі компоненттердің бірі болып табылады. Егер осыған қоса рационда шикі жасұнық мөлшері төмен болса, месқарында сірке қышқылы жеткіліксіз түзіліп, желінде сүт майының синтезі төмендейді. Соның нәтижесінде сүттің майлылығы азаяды.
Сүт майының төмендеуі және сүт ақуызының артуы «май-ақуыз» қатынасының төмендеуіне әкеледі. Егер бұл қатынас қалыптан тыс төмен болса (мысалы, 1,0-ден төмен), онда рационда құрылымдық жасұнықтың жеткіліксіздігі немесе месқарын ацидозы болуы мүмкін. Қауіпті кезең – төлдеуге дейінгі бірнеше күннен бастап, төлдегеннен кейінгі шамамен 60 күнге дейінгі уақыт.
Типтік белгілері:
- сүттегі май мен ақуыз арақатынасының қалыптан тыс төмен болуы (1,0-ден төмен),
- сүт майлылығының 0,5 пайыздық тармақтан артық төмендеуі,
- тәбеттің төмендеуі немесе азықтан толық бас тарту,
- сүт өнімділігінің төмендеуі, нәжістің сұйылуы, күйіс қайыру белсенділігінің азаюы.
- жедел ацидоз кезінде ауыздан сілекейдің көп ағуы да байқалуы мүмкін.
Ықтимал себептері:
- рационда жеңіл қорытылатын көмірсулардың (крахмал, қант) шамадан тыс көп болуы,
- құрамында крахмалы жоғары азықтарды тәулік бойына дұрыс бөлмей, бір мезгілде шамадан тыс мөлшерде беру (мөлшерлеу, тарату жиілігі және тәуліктік көлемі),
- жасұныққа бай негізгі азықтардың (сүрлем, пішен, сабан және т.б.) жеткіліксіз тұтынылуы салдарынан күйіс қайырудың төмендеуі және сілекей бөлінуінің азаюына байланысты месқарынның буферлік қабілетінің әлсіреуі (→ месқарынның қышқылдануы),
- төлдеуге дейін және төлдегеннен кейін месқарын микрофлорасын өзгерген рационға бейімдеуге арналған өтпелі азықтандырудың (транзиттік азықтандыру) жеткіліксіз жүргізілуі,
- рацион құрамындағы қоректік заттардың арақатынасының теңгерімсіздігі.
Алдын алу шаралары:
- көмірсуларға бай азықтарды (астық, астық қоспалары және т.б.) бір мезгілде тым көп мөлшерде бермеу (бір ретте 2 кг-нан артық емес),
- төлдегеннен кейін құнарландырылған азықтардың мөлшерін тым жылдам арттырмау,
- төлдеуге дейін жануарларды құрамында крахмал мен қант бар азықтарға біртіндеп үйрету,
- негізгі азықтардың (сүрлем, пішен, сабан) жеткілікті мөлшерде тұтынылуын қамтамасыз ету. Бұл ретте олардың сапасы мен желіну қасиеттері маңызды рөл атқарады,
- азық науасында рационның қабаттанып бөлінуіне жол бермеу (мысалы, толық араластырылған рационды пайдалану),
- құрамында крахмалы жоғары, бірақ месқарында баяу ыдырайтын жоғары энергетикалық азықтарды қолдану,
- табындағы және жеке сиырлардағы күйіс қайыру белсенділігін, нәжістің консистенциясын және сүт майлылығын тұрақты бақылап отыру.
Ауру малдарды міндетті түрде мал дәрігері емдеуі керек.
Эккехард Шрёдер
Сурет: KFM жобасы.