Кетоз — бұл зат алмасудың бұзылуы, ол негізінен төлдегеннен кейінгі алғашқы апталарда дамиды. Негізгі себебі — теріс энергетикалық теңгерім: сиырға сүт өндіру үшін азықтан алатын энергиядан көбірек энергия қажет болады. Соның нәтижесінде организмдегі май қоры жұмылдырылып, кетон денелерінің түзілуі күшейеді. Майдың ыдырауы кезінде түзілетін бос май қышқылдары олардың қандағы концентрациясын арттырып, сүт майының құрамына тікелей енеді, соның салдарынан сүттегі май мөлшері көбейеді.

Егер сиыр жеткілікті мөлшерде энергия қабылдамаса, месқарын микроорганизмдері микробтық ақуызды аз түзеді. Сонымен қатар, организмде сүт ақуызының синтезіне қажетті энергия көзі болып табылатын глюкоза тапшылығы байқалады, соның салдарынан сүттегі ақуыз мөлшері төмендейді. Сүттегі май мөлшерінің артуы және ақуыз мөлшерінің төмендеуі «май/ақуыз» арақатынасының ұлғаюына әкеледі. Сүттегі май мен ақуыз арақатынасының қалыптан тыс жоғары болуы энергия тапшылығын немесе кетоздың дамуын көрсетуі мүмкін. Бұл көбінесе лактацияның бастапқы кезеңінде байқалады, өйткені сүт өнімділігінің артуына байланысты энергияға деген қажеттілік азық пен энергияны тұтынудан жылдамырақ өседі. Кетозбен ауырған сиырларда, әдетте, айқын немесе осы ауруға ғана тән сыртқы белгілер байқалмайды, себебі бұл ішкі зат алмасудың бұзылуы болып табылады. Сырттай қарағанда көбіне өнімділіктің жалпы төмендеуі, селқостық, тәбеттің төмендеуі немесе дене салмағының азаюы ғана байқалады. Сонымен қатар, тынысынан ацетон иісінің шығуы да осы ауруға тән белгілердің бірі болып табылады. Жоғары өнімді сауын сиырларында кетоздың даму қаупі әсіресе төлдеу кезінде және одан кейінгі шамамен 60 күн ішінде жоғары болады.

Кетоздың басқа да себептері:
· лактацияның соңғы үштен бірінде және суалу кезеңінің басында энергияның артық болуы,
· құрамында май қышқылы жоғары сүрлем сияқты кетогенді азықтармен азықтандыру,
· рационда ақуыздың шамадан тыс болуы,
· азық тұтынуды шектейтін климаттық факторлар,
· азықтың сапасының төмен болуы (улы заттардың болуы) және оның жеткіліксіз мөлшері,
· күтіп-бағудағы кемшіліктер (мысалы, малдың шамадан тыс тығыз орналастырылуы), соның салдарынан күйзелістің туындауы,
· қозғалыстың жеткіліксіздігі.

Кетоздың ең тиімді алдын алу шаралары:

  • төлдеу кезінде дене күйінің оңтайлы болуы (сиырлар суалу кезеңіне тым семіз де, тым арық та болып кірмеуі керек),
  • төлдеуге дейін және одан кейін құрғақ затты жеткілікті мөлшерде тұтынуын қамтамасыз ету,
  • төлдеуге дейінгі 3 апта және төлдегеннен кейінгі 3 апта ішінде мұқият теңгерілген ауыспалы рационды қолдану (рационды суалу кезеңінен төлдегеннен кейінгі сауын сиыр рационына біртіндеп бейімдеу),
  • төлдегеннен кейін энергиямен жеткілікті қамтамасыз ету,
  • жаңа күтіп-бағу және азықтандыру режиміне көшумен байланысты күйзелісті барынша азайту.

Тәуекел тобына жататын табындағы сиырларды аурудың айқын клиникалық белгілері пайда болғанға дейін қан, сүт немесе зәр талдаулары арқылы субклиникалық кетозға профилактикалық бақылаудан өткізуге болады.

Бұл нұсқада орыс тілінің ықпалымен жасалған тіркестер («физикалық жағдайы», «халықтың шамадан тыс көп болуы», «мазмұндағы қателіктер», «микроақуыз» сияқты) қазақ ветеринариялық терминологиясына сәйкес табиғи баламалармен ауыстырылды және ғылыми стиль біріздендірілді.

Эккехард Шрёдер

Сурет: ЖИ жасаған