Соңғы онжылдықтарда Германияда сүтті сиырлардың саны үнемі азайып келеді. Егер 1950 жылы 5 миллионнан астам сүтті сиырлар болса, 2021 жылдың қарашасында — шамамен 3,9 миллион болды. Германиядағы сүт фермерлерінің саны да тұрақты түрде азайып келеді және қазіргі уақытта 55 850 адамды құрайды. Соңғы жылдары сиырлардың орташа өнімділігі күрт өсті. Бүгінгі таңда бір сиыр жылына орта есеппен 8 400 келі  сүт береді. Германияда жалпы төрт миллион сиыр 2021 жылы шамамен 32,7 миллион тонна сүт өндірді.

Уве Веддиге (Дереккөз: Milch-Industrie-Verband)

График: Milch-Industrie-Verband

Сүт сиырлары жемшөп қоспаларының арқасында аз метан шығаратын болады. Климаттық жағдайларды ескере отырып, сүт өндіруге арналған алғашқы белсенді ингредиент жақында мақұлданады.

3-нитрооксипропанол (3-NOP) органикалық қоспасы ЕО-да жемшөп қосындысы ретінде мақұлдануы керек. ЕО комиссиясы оң шешім туралы жариялады. 3-NOP патенті голландиялық Koninklijke DSM N. V. компаниясына тиесілі, бұған дейін 3-NOP еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі басқармасы (Efsa) сынақтан өткізіліп, қауіпсіз деп танылған.

Органикалық қоспа ірі қара мал мен басқа да мүйізді жануарларға зиянсыз және сиырлардың сүтіне әсер етпейді. Осы жемшөп қосындысы сүттің сапасын өзгерпейді және мысалы, ірімшіктің қасиеттеріне әсер етпейді. ЕО комиссиясы 3-NOP сиырлардан болатын метан шығарындыларын 20-35% төмендетеді деп мәлімдейді. Бұл ЕО-да бекітілген климатқа қауіпсіз мал шаруашылығына арналған алғашқы жемшөп қоспасы.

Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі басқармасы (Efsa) ғылыми бағалау барысында 3-нитрооксипропанол » сүтті мал шаруашылығындағы сиырлардың метан шығарындыларын төмендетуде тиімді» деген қорытындыға келді.

Уве Веддиге (дерек көзі: AgE)

Сурет: Веддиге

Мюнхен техникалық университетінің ауылшаруашылығы саласындағы ғалымы, профессор Вильгельм Виндиш сиырлардың өнімділігі мен зертханалық ет мәселесі айналасындағы келіспеушілік туралы: «Менің ойымша, сұлы сүті сиыр сүтіне қосымша ретінде жақсы. Сұлы сүті климаттық дағдарыстың да, бүкіл әлемді азық-түлікпен қамтамасыз ету проблемасының да шешімі емес. Бұл іс жүзінде сүтке ешқандай қатысы жоқ. Оның құрамында ақуыз аз және ол тамақ өндірісінің сонғы өнімі болып табылады. Екінші жағынан, сүт — бұл мал шаруашылығының негізгі өнімі, оны ірімшік, йогурт және басқа да көптеген тағамдар жасауға қайта өңдеуге болады. Егер сіз сүтті сұлы сүтімен алмастырсаңыз, сіз жануарлардың есебінен вегандық биомассаны тұтынуды көбейтесіз. Негізі сиырлар шөптермен және өсімдік тағамдарын өндіруден қалған қалдықтармен қоректенеді. Бұл дегеніміз, олар биомассадан тыртықтың күрделі жұмысының арқасында адам өзінің қарапайым ас қорыту жолымен ала алмайтын әлдеқайда көп нәрсені алады.

Сонымен, мал шаруашылығы, өсімдіктерді өсіргеннен кейінгі ауылшаруашылығындағы екінші цикл ретінде бізді қосымша энергия мен ақуыздың көп мөлшерімен қамтамасыз етеді. Бұл дегеніміз, егер біз осы екінші циклды өткізіп алсақ, мысалы, сұлы сүтіне толығымен ауыссақ, онда орынын толтыру үшін вегетариандық өндірісті едәуір арттыруға тура келеді.

Мүйізді жануарлар .(…). көптеген басқа жануарлар азық таба алмайтын жерлерде өмір сүреді. Сиырға ол қиын емес, өйткені оның микроорганизмдерге толы тыртығы бар. Сиыр шөп жемейді. Керісінше, ол тыртықтың микробтарын шөппен қоректендіреді және микробтардың одан өндіргенін жейді: энергия көзі ретінде пайдалы ыдырау өнімдері және жоғары сапалы ақуыз ретінде микроорганизмдердің өздері. Бұл кәдімгі сүтті сиырдан алынатын күн сайынғы вегетариандық ақуызға толы шелек сияқты. Және бұл адамдар мүлдем жей алмайтын жем арқылы!

Болашақта біз адамдарға мүмкін болған жердің бәрінде өсімдік тағамдарын өндіруіміз керек. Футбол алаңы түрінде бүкіл әлемнің ауылшаруашылық жерін елестетіп көріңіз. Сонда егістік ретінде тек айып алаңын пайдалануға болады. Сондықтан мал шаруашылығын азық-түлік өндірумен бәсекелеспейтін етіп ұйымдастыру өте маңызды. Бұл күйіс қайыратын малға қатысты жақсы шешім, бірақ басқа тағамды қажет ететін тауықтарға жарамайды. Бірақ біз бүгінгіден гөрі азырақ ет жеп, азырақ сүт ішетін боламыз.

Зертханалық ет өндірісі-бұл кәдімгі вегетариандық тағамдарды жоятын машина. Онда болатыны мал шаруашылығының тағы бір түрі – бірақ оның шығындары өте жоғары. Ол үшін сіз елестете алатын ең жоғары сапалы вегетариандық тағамды, атап айтқанда таза глюкоза, сонымен қатар амин және май қышқылдарын аласыз. Басқаша айтқанда, біз зертханалық ет өндіру арқылы жануарларды өлтірмейтіндігімізден басқа ештеңе ұтып алмадық».

Дереккөз: FAZ (Уве Веддигенің қысқартуында)

Сурет: Веддиге

1 маусымда әлемнің 30-дан астам елінде Дүниежүзілік сүт күні атап өтіледі. Осы акция күнінің мақсаты сүтті бүкіл әлемде және барлық жас топтары үшін табиғи және, ең алдымен, денсаулыққа пайдалы сусын ретінде насихаттау болды және солай болып қала береді.

Әлемдік сүт өндірісі әрі қарай өсуде. Ол барлық аймақтарда, әсіресе Азия мен Солтүстік Америкада өндірістің өсуіне байланысты. ФАО бағалауы бойынша, әлемдік сүт өндірісі 2021 жылы 1,5% — ға 928,1 млн тоннаға дейін өседі. Үндістан-ЕО мен АҚШ-тан озып, ең ірі сүт өндірушісі.

Сүт өндірісі сонымен қатар 15-18 қарашада Ганноверде өтетін EuroTier көрмесінің басты тақырыптарының бірі болады. Қазір автоматтандыру және цифрландыру арқылы процестерді оңтайландыру үрдісі байқалады.

Дереккөз: EuroTier

Қалыптасқан тиімді жұмыс тәртібі мен желінді ынталандырусыз сауу процесі мүмкін емес. Жақсы ойластырылған сауу барысы қандай болады?

Барлығы кедергісіз өтуі керек. Бірақ бұл жұмыс кестесі бойынша нақты нұсқаулар болған жағдайда ғана мұмкін. Сауыншыларға жақсылап  нұсқау беру желіннің саулығын және сауу тиімділігін қамтамасыз етеді.

Толық сауу процедурасына сауу алдында дезинфекциялау, алғашқы сүтті сауып тастау, тазарту және сауылған соң желінді арнайы ерітіндіге батыру кіреді. Алғашқы шыққан сүтті сауып тастау жануарға жақсы ынталандырушы әсер етеді. Желіннің әрбәр бөлшегінен үш сүт ағынын сауып  тастау керек. Сауу алдындағы тексеру алғашғы ағынмен шыққан ең көп соматикалық жасушалары бар сүтті сауып  тастаумен қатар желіннің қабынуын анықтауды жеңілдетеді. Осыдан кейін сау алдында дезинфекциялау ерітіндінің қалдықтарын толығымен алып тастау керек. Әр жануар үшін жаңа, микробтан таза мата немесе қағаз майлық қолданылады.

Сиырларды дайындау 10-нан 15 секундқа дейін созылуы керек. Егер сиырлар жақсы ынталандырылса, олар тезірек сүт береді. 60-90 секунд кідірістен кейін сауу аппараты киіледі.

Маңыздысы: құрылғы желіннің астында тігінен ілініп тұруы керек, ал сүт түтігі сиырдан алға бағытта болуы керек. Бұл желіннің төрт бөлігінің әртұрлі сауулуынын және вакуумның ауытқуын болдырмайды.

Желіннің әр бөлігінен шамамен 0,25 литр сүт шыққанда құрылғыны алып тастауға болады. Бұл көлем жануарлардың 90% — ына сәйкес келеді.

Желіннің ұштары толығымен ерітіндіге батырылғанда, емізік арнасы жабылады да микробтардың енуіне жол берілмейді.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Сиырларды бұзаумен бірге ұстау жүйесінде, сондай-ақ сүтті малшаруашылығында және ірі қара мал төлін өсіру кезінде жазда малды жайылымға шағару өте маңызды. Жайылымның әлеуетін жануарлардың денсаулығын жақсарту үшін пайдалана алуымыз жайылымдарды қалай басқаратынымызға байланысты.

Жалпы алғанда, жануарлардың суға деген қажеттілігі мүлдем ескерілмейді. Әсіресе жаздың ыстық күндерінде сумен қамтамасыз ету жануарлардың әл-ауқатына үлкен әсер етеді. Бұзау емізетін сиырларға 150 литрге дейін су қажет, ал ыстық күндері одан да көп су керек. Сумен жеткіліксіз қамтамасыз ету көбінесе сүттегі соматикалық жасушалардың көбеюіне әкеледі.

Малды табиғи су қоймаларына айдап суарғанды жиі көруге болады. Бұған жол бермеу керек, өйткені ол жердегі су көбінесе таза емес және паразиттермен ластанған. Одна да ашық ваннасы бар күн сәулесімен жұмыс істейтін мал суаратын құрылғылар қолайлы.

Бұл сиырларға қолайлы, олар суды тікелей су бетінен ішкенді ұнатады, өйткені су ішкен кезде олар аузын шамамен 3-4 см суға батырады. Екінші жағынан, тілшігі бар ыдыстар су ішу табиғи процесіне кедергі келтіруі мүмкін және көбінесе су жеткілікті және мол болып аға бермейді.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Азықтың мол есептелген мөлшері сиырлардың жем жеуін арттырады. Алайда, қалдық мөлшері де шығын тудырады! Алайда, жем артылуын азайту арқылы мәселенің шешілгені сирек кездеседі!

Толық аралас рационы 5% мөлшерінде артық берілу керек деп ұсынылады. Мұның қажетті шарты — күніне бір рет жаңадан жем беру және жемді үнемі ауыстыру. Егер жем жиі берілсе және жануарлар мен жемдеу орынының қатынасы 1:1 болса, есептелген жем 3% артық болуы жеткілікті. Алайда, бұл жемді қарқынды бақылаусыз мүмкін емес. Қалдық мөлшерін аптасына бір рет жазып отыру керек. Бұл жемді іріктеуге да қатысты, өйткені жем қаншама аз берілсе, сиырлар соншама көп іріктей алады!

Мал азығының қалдықтарын жас мал немесе бордақылау малына беруге болады, егер жем гигиеналық тұрғыдан мінсіз болса және күндізгі температура 20°C-тан төмен болса мүмкін.

Кәсіби мамандардың кеңестері:

— Сауын сиырларды күннің соңында және сауудан бір сағат бұрын азыққтандыру керек. Осылайша, сиырлардың барлығы дерлік сауу алдында қарқынды азықтанады, ал кейін олар сауу алдында тойып тұрады.

— Кезекті жем берер алдында соңғы үш сағат ішінде әр сағат сайын жемді сиырларға жақындатып итеріп жүріңіз. Сонымен қатар, қажет болған жағдайда жемді ертерек беру үшін күні бойы жемнің желінгенін бақылау керек.

— Аз мөлшердегі жем қалдықтары мен жаңадан араластырылған толық рацион қосылғанда сиырлардың көпшілігі жем

аралыстырғыштан жем салынған орынға ұмтылады. Сауылғаннан кейін де, барлық жануарлар қайтадан жем жеуге барады.

— Ыңғайлы жатса сиырлар жемді жақсы жейді: үлкен сиырлар бұзаулағанға дейін және одан кейін сабан төселген ыңғайлы жерде ұзағырақ жатады. Неғұрлым ыңғайлы жатқаны сиырдың жемі жеуіне оң әсер етеді.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Қазір температура күн сайын көтеріледі, ал аз уақыт өте келе желдеткіш юолмаса, қорада ол өте ыстық болады.

Жақсы жоспарланған желдету құрылғылары жылы, ылғалды және зиянды газдарға толы ауаны шығарып қана қоймайды, сонымен қатар жануарлардың жылу беруін жақсартады. Желдің салқындататын әсері сиырдың айналасындағы ауа жастықшасын бұзады, жылы ауа сиырдан ары бағытта өтеді де булану жылдамдығы артады. Жақсы желдетілетін сиыр қораларда сиырлардың сүт өнімділігі бір қалыпта болады; табиғи желдетілетін қораларда ыстыққа байланысты күн сайын сүт өімділігі 8 кг-ға дейін азаяды.

Ауа температурасын төмендету үшін, мысалы, 27 °C-тан 20 °C-қа дейін, жануарға бағытталған ауа ағынының жылдамдығы 2 м/с болуы керек.

5 м / с дейінгі ауа жылдамдығы сиырлардың денсаулығына қауіп төндірмейді. Сиыр тұратын жердегі ауа жылдамдығын шамамен 1 м биіктікте өлшеу мағынасы бар, желдеткіштердің көлбеу бұрышы өте маңызды: 15-25° жеткілікті болуы керек. Егер бұл бұрыш тым кішкентай болса, үлкен ауа ағыны жануарлар деңгейінен жоғары өтеді. Осы тақырып туралы толығырақ 2022 жылдың мамыр айындағы KFM ақпараттық бюллетенінен оқыңыз.

Бұл күндері толығымен шаң басқан қондырғыларды жиі көруге болады, ал кейбіреулерінде былтырдан қалған құстардың ұялары да кездеседі. Құрылғыларды мұқият тазалап, тексеретін және қажет болған жағдайда ауыстыратын уақыт келді.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Малды ұстау және азықтандырумен қатар классикалық тұяқ күтімі тұяқтардың денсаулығына үлкен әсер етеді. «Ақсақ сиырлар жем-шөпті аз жейді, сүтті аз береді, оларда жүктілік сирек болады, сондықтан олар ауруға көбірек бейім», — деп түсіндіреді Холгер Пловка. Тұяқтарды күту бойынша халықаралық сарапшы жақында KFM командасымен бірге Қазақстанның солтүстігінде тұяқтарды күту бойынша үш т екі күндік тренинг өткізді. Мақсатты оқу сабақтары барысында 40-тан астам қатысушы «Тұяқтарды функционалдық күту» әдістемесі мен тәсілдерін үйреніп, пысықтады. «Ақсақтықтың себептерін жою микробқа қарсы емдеуден гөрі маңызды. Олар көбінесе ақсақ сиырлардың денсаулығын қалпына келтіру процесін бөгеді», — дейді Холгер Пловка. Көптеген табын менеджерлері өз фермаларында ақсақтықтың жиілігіне айтарлықтай мән бермейді, көбінесе тұяқтар күтімі аса қажет болған жағдайда ғана жасалады, мысалы, тұяқтар әбден өсіп кеткенде немесе мал қатты ақсап жүрген жағдайында. Хольгер Пловка, керісінше, барлық сиырларға жылына екі-үш рет тұяқ кесуді ұсынады. Көбінесе тайыншалардан бастау керек. Барлық сиырлардың суалтылған кезінде және лактацияның 50-ші және 100-ші күні аралығында кесте бойынша тұяқтарын кесу керек. «Қозғалысты үнемі бақылап бағалау ақсақтықты ертерек анықтауға және алдын алуға көмектеседі, ұзақ мерзімді перспективада бұл денсаулықты қалпына келтіруді жылдамдатады», — деп кеңес береді Бақдәулет Тұрсынбай (KFM) тұяқшы мамандарға.

Қатысушылардың бірі: «Тұяқтардың денсаулығы-бұл үлкен жұмыс және ол арзан емес. Бірақ бұл сүт табынының денсаулығы мен өнімділігіне оң әсер етеді».

Уве Веддиге

Фотo: KFM

Зоотехник Катя жаңа туған бұзауға үлкен шыдамдылықпен қайта-қайта уыз ішкізуге тырысады. Ол емізікті бұзаудың аузына абайлап және бірнеше рет итереді.

Уыздан бас тарту бұзаулардың деңсаулығына зиян келтіреді. Бұл ірі қара малдың жүктілігі кезінде антиденелердің анадан ұрыққа берілмеуіне байланысты. Алайда, туылғаннан кейін бұзаудың иммундық жүйесі үнемі бактериялар мен вирустарға және паразиттерге тап болады.

«Уыз құрамында өмірінің бастапқы кезеңінде бұзау үшін өте маңызды болатын энергия, ақуыз, дәрумендер, сондай ақ макро — және микроэлементтер шоғырландырған», — деп түсіндіреді халықаралық сарапшы доктор Клин Солтүстік Қазақстандағы консультациялары кезінде. Сонымен, колострум-бұл өмірдің алғашқы кезеніндегі нағыз сиқырлы эликсир ғана емес, ол жалпы алғанда бұзау деңсаулығының негізін құрайды». Бұл тұрғыда колострум-бұл сүт емес, бұзаудың дәрісі», — дейді тәжірибелі ветеринар.

Бірінші күннің колострумында/уызында иммуноглобулиндердің ең жоғары концентрациясы болады. Антиденелердің концентрациясы тез төмендейді, сондықтан өмірдің алғашқы 4 сағатында бұзауға кем дегенде 4 литр колострум беру керек. Егер жаңа туған бұзау барлық шыдамдылық пен қайталанған әрекеттерге қарамастан уыз ішпесе, онда зонд арқылы беру керек. Негізі колострумды зондпен беруден аулақ болу керек, өйткені бұл процедура сүттің месқарынға немесе одан да жаманы — трахеяға түсуіне әкелуі мүмкін. Егер колострум болмай қалса немесе жеткіліксіз болса, бұрын басқа сиырлардан алынған және мұздатылып ерітілген колострум қолданылады. Уызды жеткілікті көлемде ішіп өскен бұзаулар ғана уызбен бірге сіңірген антиденелердің арқасында маңызды қоздырғыштардан жеткілікті деңгейдегі қорғанысқа ие. Бұл бұзаудың иммундық жүйесінің дамуына уақыт береді.

Уве Веддиге

Фото: KFM