Сүтті мал шаруашылығы бойынша неміс мамандары бір апта бойы қазақстандық мал дәрігерлері мен табын менеджерлерін оқытады.

Жақында KFM жобасының пилоттық шаруашылықтарының тоғыз қызметкері Германияға табын менеджерлері үшін қарқынды курсқа қатысу үшін аттанды. Бақдәулет Тұрсынбай (KFM) топты сапар бойы ертіп жүреді, Айгүл Леннарцпен (ADT) бірге ол Хаус-Дюссе деп аталатын Ауыл шаруашылық тәжірибе және оқыту орталығында қатысушылар мен жаттықтырушылар арасындағы қатысымды аударады.

Мал дәрігерлері мен табын менеджерлері ірі қара малдың генетикалық әлеуетін тани және қолдана білуі керек. Бұл ретте әрқашан малдың амандығы мен денсаулығын ескеру керек. Деректер мен негізгі көрсеткіштерге сүйенумен қатар табын менеджерлеріне көбінесе жануарларды жаттыққан көзбен бір қарап шығу жеткілікті болады. Алайда, көптеген фермаларда мал шаруашылығы мамандары қорадағы жануарлар мен процестерді ұйымдастырып, бақылап қана қоймайды, олар көбінесе әріптестерінің мәселелерімен айналысады. Мысалы, олар тапсырмаларды бөліп беруді және жұмыс жоспарларын құруды өз мойнына алады.

Хаус Дюссе орталығындағы оқу күні таңертең сиыр қораларын қарап шығудан басталады. Бұл ретте жануарлардың денсаулығы және ұрықтандыру қажеттілігі тексеріледі.

Күн барысында оқу бағдарламасында жануарлардың денсаулығы, дұрыс сауу, мал жатып-тұратын жердің күтімі, бұзау өсіру, азықтандыру және жануарлардың тұяқтарын күту сияқты тақырыптар бар. Сонымен қатар, қатысушылар жұмыс жоспарларын құруды және құжаттаманы жүргізуді, сондай-ақ күйлеу мерзімін анықтаудың заманауи әдістерін және басқа да басқару бағдарламаларын қолдануды үйренеді.

Тренингтің әр күні қалай басталды, солай аяқталады: бәрі бірге сиыр қораларды қарап шығады.

Уве Веддиге

Күнделікті консалтинг бойынша жұмыста көбінесе назар жануарларға аударылады, бұл белгілі жайт. Мен малшаруашылық фермасына барған кезде — Қазақстанда болсын, Германияда болсын — мен күнделікті жұмыс процестерінің егжей-тегжейіне дейін біліп алуға тырысамын. Мұның бәрі» бақылау және тіркеуден » басталады, содан кейін талдау және бағалау үшін әрдайым табын менеджерімен әңгіме болады.

Сиыр қорадағы жұмысшылардың жануарлармен қалай әрекеттесетінін көру және есту қызықты әрі маңызды. Жануарлардың стресстік реакциялары қорқынышты білдіре ме, әлде олар «тыныш» тұра бере ме?

Жануарлар көбінесе адамды ықтимал қауіп ретінде қабылдайды, кейде олар оған мән бермейді және оған назар аудармайды. Қалай болғанда да, ол «азық құдайы» сияқты болып көрінеді және оны әлеуметтік серіктес ретінде де қабылдауға болады. Мен осының әр түрлі формадағы барлық варианттарын кездестіріп жүрмін.

Стресстік реакциялар өндірістің түпкі нәтижесіне нақты әсер етеді. Стресс сүт өнімділігін төмендетеді. Осыған жақсы мысал — бір фермадағы әр түрлі сауу бригадаларының арасындағы жалпы сауу уақыты мен жалпы сүт өнімділігі бойынша айырмашылық. Табын менеджерлері бұл әсерді біледі, бірақ көбінесе оның себебін түсіндіре алмайды.

Қорқыныш пен стресс жануарлардың теріс әрекетін тудырады, сиырлар бір орында тұрмайды, сүт бермейді-біз бұл жағдайларды бәріміз білеміз. Осының салдары қандай? Сауыншылардың шыдамы таусылып, адам мен жануар арасындағы қарым-қатынаста шырғалаң шеңбер пайда болады.

Қазіргі мал шаруашылығында адамдар мен жануарлар арасында ауыртпалық түсірмейтін байланыс жоқ деуге болады. Болғанның өзінде де мұйіз кесу, тұяқ күту және вакцинация сияқты шаралар жануардың ауырсынуын тудырады. Нәтижесінде жануарлар қорқыныш пен стрессті сезінеді, жағдайлары нашарланадыі, ал адамдар еңбек қауіпсіздігінің, тиімділіктің, кірістің және қанағаттанудың болмауынан зардап шегеді.

Бұл теріс шырғалаң шеңберді малға қарайтын адамдардың ішкі көзқарасын өзгерту арқылы ғана бұзуға болады. Егер адамдардың мінез-құлқы оң бағытта өзгерсе, онда уақыт өте келе жануарлардың мінез-құлқы да сол бағытта өзгереді.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Сүт алмастырғыштың күнделікті мөлшері күніне кемінде 1000 г болуы керек! Бірақ ұнтақтың мөлшері ғана емес, концентрациясы бұзаудың денсаулығы мен дамуына айтарлықтай әсер етеді. Қаймағы алынбаған сүт және сүт алмастырғыш (ZSM) бір мақсатқа қызмет етсе де, олар көптеген жолдармен ерекшеленеді.

1 литр сүт шамамен 87% судан және 13% құрғақ заттар мен қоректік заттардан тұрады. Қаймағы алынбаған сүттегі және сапалы сүт алмастырғыштардағы қоректік заттардың, энергияның және ақуыздың құрамын салыстыра отырып, 1 литр таза сүттің қоректік құндылығына қол жеткізу үшін шамамен 13% құрғақ зат 150 г жоғары сапалы сүт алмастырғыш қажет деп айтуға болады. Сонымен, дайын сусынның 1 литріне 850 г су мен 150 г ұнтақты қолдану керек.

Қыста «суыққа байланысты қосымша» туралы ұмытпаңыз! Бұзаулардың тұғанынан 3 аптаға дейінгі мерзімінде қоршаған ортаның температурасы 15°C-қа дейін немесе 3 аптадан кейінгі мерзімде 5°C-қа дейін төмендесе, бұзаудың энергияға деген қажеттілігі шамамен 30% артады. Сондықтан күніне бұзауға кемінде 250 г сүт алмастырғыш беру керек.

Судың температурасын бақылаңыздар! Тек белгіленген температурада компоненттер араласып, тұрақты және оңай сіңетін сұйықтық жасалады. Өндірушінің нұсқауларын орындаңыздар.

Бақылауды ұмытпаңыздар! Қоспаны стаканға толтырып, компоненттердің тұнба болып қалмайтынын бақылаңыздар.

Сондай-ақ, сіздер бұл кеңестерді «Бұзауларға сүт алмастырғышты дұрыс беру тұралы» атты KFM жаднамасында оқи аласыздар (орысша).

Уве Веддиге

Техас жазында су шашыратқыштар мен желдеткіштер тоқтаусыз жұмыс істеп тұрады. Қатты ыстыққа тап болған фермерлер сиырларына барынша жайлы жағдай жасау үшін салқындату жүйелерін жаңартуды жалғастыруда.

Техастың орталығында 1600 сауын сиырын және Солтүстік Иллинойс штатында 1400 сауын сиырын сауатын Джозеф Осинга температура орташадан жоғары деп шағымданады:»менің сиырларым негізінен кросс-желдеткіші бар қораларда ұсталса да, желдеткіштер мен спринклерлер толық қуатта жұмыс істеп тұр. Алайда, Осинга күрделі салқындату технологиясының арқасында жемді тұтынудың немесе сүт мөлшерінің өзгеруін әлі байқамады:»Бүгін біз 42 кг-ға жеттік, және сиырларда бұл көрсеткіш тұрақты болатыны анық».

Техастағы сүт өндірісі бойынша маман және доцент Хуан Пиньейродан 3 маңызды кеңес:

— Желдеткіштерді жаздың басталуына дейін олардың тиімділігін арттыру үшін тазалаңыз және оларды жерге 30 градусқа бұрып бағыттаңыз.

— Желдеткіштер сиырлардың айналасында жеткілікті ауа қозғалысын қамтамасыз етуі керек. Бұл оттықта да, жататын жерге да қатысты. Әсіресе, жатқан күйінде сиырлар жылуды аз шығарады, сондықтан мұнда желдеткішткер өте маңызды.

— Сауу залының алдындағы аулада желдеткіштер мен спринклерлердің аралас әсерін пайдаланыңыз. Егер қоршаған орта температурасы 30°C-тан жоғары болса, спринклерлерді әр бес минут сайын бірәз уақытқа қосу керек.

Сонымен қатар, Пиньейро сауу залының төбесінің жақсы жылу оқшаулауының қуатты желдетумен үйлесуі сиырларға да, сауыншыларға да пайдалы екенін баса айтады.

Уве Веддиге (дерек көзі: DairyHerd)

Әр сүт фермасында дәрі-дәрмек жинағы бар. Олардың кейбіреулері үлгілі түрде жинақталған, ал басқалары олай емес. Негізінде, дәрі-дәрмектерге арналған бөлме немесе шкаф кілтке бекітіліп, тек уәкілетті адамдарға ғана қолжетімді болуы керек. Үлкен кешендерде көбінесе ортадағы сондай бір орын жеткіліксіз. Науқас мал мен төлдеуге арналған жердің жанындағы қосымша орын ұзақ жолды қысқартуға және уақыт үнемдеуге мүмкіндік береді.

Шкафтың немесе қойманың айналасы таза, құрғақ және жақсы жарықтандырылған болуы керек. Дегенмен, дәрі-дәрмектердің жарықтан мүмкіндігінше қорғалған болуы маңызды. Көбінесе суықтан қатып қалу және тікелей күн сәулесі түскендіктен қызу қаупі ескерілмейді. Сақтау температурасы 15° — тан 25°C-қа дейін болуы керек. Әртүрлі дәрі-дәрмектерді, мысалы вакциналарды 2-ден 8°C-қа дейінгі температурада сақтау керек. Сонымен қатар, бұл шкафтар мен тоңазытқыштарды басқа мақсаттарда қолдануға болмайды, яғни тамақ пен сусын үшін.

Жақсы көрінетіндей ашық контейнерлер жабылған контейнерлерден бөлек тұруы керек. Фотосуреттегідей канюляларды ашық флакондардың тесілген қақпақтарында қалдыруға болмайды. Негізінде, барлық дәрі — дәрмектер «бірінші келді-бірінші кетті» қағидаты бойынша сақталуы керек. Бір рет қолданылатын шприцтер, канюлялар, бір рет қолданылатын қолғаптар, хирургиялық құралдар және пункция жасайтын дезинфекциялық құралдар дәрі-дәрмек қоймасына жақын жерде сақталуы керек. Пайдаланылған инелер мен шприцтерді сақтау үшін арнайы контейнер қажет. Бұл заттарды көңге лақтыруға болмайды!

Уве Веддиге

Негізінен симментал бұзаулары желін, кіндік, ауыз, құлақ және құйрық жағын жиі сорады. Бұл жарақат пен инфекцияға апаруы мүмкін. Желін аймағындағы жарақаттар тіпті ұзақ мерзімді зақымдарға әкелуі мүмкін.

Азықтандыруға байланысты сору көбінесе сүт бергеннен кейінгі алғашқы бірнеше минутта болады. Бұзаулар сүтке тойған кезде олардың үнемі сору қажеттілігі төмендейді. Бұл мәселеде келесі шаралар пайдалы бола  алады:

— азығын тойғанша  және қатты емізік арқылы берсеңіз, азықтану уақыты ұзарады да қанықтыру сезімі артады. Бұзаулар бір мәрте азықтандыру кезінде кем дегенде бес-сегіз минут сору керек.

— сүттің максималды мөлшерін беру керек; күніне 6 литр қаймағы алынбаған сүт немесе сүт алмастырғыш сору инстинктін қанағаттандыру және жас жануарлардың жақсы дамуын қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз!

— сүтке глюкозаны 2 г/л мөлшерінде қосқанда қандағы қант деңгейі мерзімінен бұрын көтеріліп, бұзаулар өздерін тойғандай сезінеді.

— сондай-ақ бұзаулардың жеткілікті мөлшерде дәмді негізгі жем/құрама жем жеулері маңызды.

— бұзауларға қозғалу үшін төсеніш салынған едені бар жеткілікті орын қажет, — шөп салынған торлар немесе доптар бұзауларды алдандырып, олардың ойын инстинктін ынталандырады. Сүтпен азықтандыру кезеңінен шығар алдында бұзаулар жеткілікті түрде дамыған болуы керек және алдында «қарны ашпайтындай» жем тұрғаны жақсы. Бірақ стресс немесе мал ұстау жағдайлары бұзаулардың бір бірін соруының себепкері болуы мүмкін. Біріншіден, бір топтан басқа топқа ауыстырғанда немесе орнын ауыстыру жас жануарлар үшін стресс болады. Егер міндетті түрде басқа орынға аусу керек болса, бұзаулардың басқа стресстік факторларға ұшырамайтын мерзімін таңдау керек (мысалы, мүйізін кесу, сүт беру кезеңі аяқталғаны және т.б.).

Уве Веддиге

Фото: KFM

Мыңдаған жылдар бойы адамдар сиыр сүтін құнды азық өнімі ретінде қолданған. 19 ғасырдың аяғында сауу машиналары пайда болғанға дейін сүт сиырлары тек қолмен сауылды. Бүгін бұл мүмкін емес сияқты болып көрінеді. Қолмен немесе машинамен сауғанда күтім және сауу сапасы желіннің денсаулығына, сондай-ақ сүт сапасына үлкен әсер етеді.

Әр сауу залы әр түрлі жабдықталған және жұмыс процесі белгілі бір тәртіп бойынша етеді. Сауу бойынша тренингтерде сауыншылар осы сауу протоколы бойынша жұмыс істеуді үйренеді. Сонымен қатар KFM жобасының жетекшісі кәсіби сауыншылардың қол қимылдары қандай болу керегін көрсетіп әрқашан процестің жеке қадамдары мен уақыт шеңберінің неге маңызды екенін түсіндіреді.

Сауу процесі сиырларды сауу залына кіргізуден басталады, оны мүмкіндігінше тыныш өткізу керек. Қатты айқайлау немесе дау-дамай жануарларда стресс тудырады, нәтижесінде кейбір сиырлар сүт бермей қалады. Бірақ бұл жағдайда да неміс сарапшысының кеңесі бар: «біз жасанды окситоцинді екпейміз, оның орнына арнайы түтікпен сиырдың қынабына ауа үрлейміз. Бірнеше секундтан кейін сүт шыға бастайды».

Уве Веддига сиырды идіру бойынша дайындық жұмыстарына ерекше назар аударады. Сауу алдында желінді тазарту, алғашқы шыққан сүтті алдын-ала сауып алу және визуалды тексеру, сондай-ақ желінді өндеу әрқашан бірдей схемаға сәйкес жүргізілуі керек. Тек осы жағдайда сиыр тез және мұқият сауылады.

Сауу кеселерін кигізген кезде, ысқырық дыбыс естілмеуі керек, құрылғы тік ілініп тұратындай сүт құбыршегін дұрыс орналастып келесі сиырға бару керек: «сауу — бұл оңай және тез игерілетін және соған қарамастан жануарлардың денсаулығы үшін өте маңызды мамандандырылған жұмыс», — дейді білікті фермер.

Сиыр «сүт бергеннен» кейін сауу аппараты автоматты түрде шешіледі, желін тағы бір рет тексеріліп, оған күтім жасайтын құрал қолданылады және ол басқа сиырлармен бірге өз орнына қораға қайтады. Ол жерде су мен жаңа азық дайын тұру керек.

Уве Веддиге

Бұзауларымыздың иммундық жүйесінің маңызды бөлігі-олардың ішек микробиомасы. Неғұрлым әр түрлі болса, соғұрлым жақсы-сау ішек микробиомасын осылай сипаттауға болады.

Егер ішектің барлық қуыстары жақсы және пайдалы микроорганизмдермен толтырылса, зиянды микроорганизмдерге көбеюге орын болмайды және олар жай ғана шығарылады. Көпшілігі азшылықты ығыстырады.

Егер бәрі дұрыс болса, үш қорғаныс механизмі қалаусыз вирустар мен зиянды микробтарға қарсы тұрады. Ішек микробиомасы-бірінші. Одан кейін басып кіретін бактерияларды байланыстыратын және осылайша оларды зиянсыз ететін антиденелері бар шырышты қабат пайда болады. Бұл антиденелер алдымен уызбен сіңеді, содан кейін шырышты қабатта пайда болады.

Мәселе: ішектегі микробтар өте сезімтал, стресс олардың асқазаныа қатты әсер етеді, антибиотиктер де құнды микробиоманы зақымдайды. Сондықтан антибиотикпен емделіп жатқан сиырлардың сүтін бермеу өте маңызды, ал жақсы уыз өте қажет, өйткені ол жақсы ішек микробиомасының пайда болуын қолдайды.

Үшінші аймақ «тығыз тосқауыл»деп аталатын ішек жасушаларынан тұрады. Егер азықтандыру дұрыс болмаса немесе жануар стресс жағдайында болса, «бітеу емес ішек синдромы»пайда болады. Тосқауыл жойылып, жануар ауырады. Қабынумен күресу керек. Патогендер қанға енген кезде белгілі бір иммундық жүйе іске қосылады, бірақ бұл қосымша энергияны қажет етеді. Теріс құйын пайда болады, одан бұзау өз бетінше шыға алмайды.

Ауырсыну тәбетті төмендетеді, демек азық қабылдауы да нашарлайды. Нәтижесінде қалпына келу үшін өте қажет энергия сіңірілмейді.

Бұны болдырмау керек, бұзауға дұрыс микробиоманы қалыптастыру үшін әрдайым жақсы жағдайлар қажет. Уызды дұрыс берумен қатар, алдын — ала және пробиотиктермен азықтандыру да сүйемелдеуіші әсерін тигізуі мүмкін. Ішкі қорғаныс қалқанын нығайту нәтижесінде бұзаулар сау және шыныққан болып өседі.

Уве Веддиге (Лаура Мейер-Кульман материалдары бойынша )

Кішкентай бұзаулар жиі диареямен ауырады, үлкендері тыныс алу ауруларынан зардап шегеді. Қарапайым шаралар бұзаудың иммундық жағдайын жақсарта алады. Қазақстандағы фермаларды аралау кезінде доктор Йоахим Клин бұзаулардың денсаулығын жақсартуға ықпал ететін бастапқы нүктелерді көрсетті — әсіресе суалған сиырларды бағу, уызбен қамтамасыз ету және ферма персоналын ынталандыру.

Суалған кезеңнің өзі де бұзаудың туылғандағы салмағына, иммунитетіне және кейінгі сүт өнімділігіне үлкен әсер етеді. Неміс ветеринары суалған фазасында болған жылу стрессінің әсерін сипаттады: «Аналардың жылу стресстері алғашқы лактацияға дейін бұзауларға әсер етеді. Жылу күйзелісінен өткен сиырлардан тұған бұзауларды кейін қайта-қайта ұрықтандыру қажет болады, және олардың сүт өнімділігі төмен болады».

Сондай-ақ, ол бұзаудың иммунитеті үшін уыз ішу қаншалықты маңызды екенін тағы бір рет атап өтті: «барған фермалардың барлығында бұзаулардың едәуір бөлігі иммуноглобулиндерді жеткілікті мөлшерде алмайды». Доктор Клин өмірдің алғашқы төрт сағатында бұзауларға кем дегенде 4 литр жақсы уыз беруді ұсынады. Уве Веддиге уыздағы микробтардың мөлшері сиырдың желінінен шыққан сәттен бастап оны бұзау ішкенге дейін тым жоғарылап кететіндігін анықтады: «сүт флягаға сауылып, содан кейін шелекпен беріледі. Бұл сегментте микробтардың ену ықтималдығы өте жоғары». Мұнда көмектесетін жалғыз нәрсе — мұқият тазарту, гигиена және салқындату. Әсіресе шелектер мен флягадағы биоқабықта колиформалар болуы және диареяны тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, уызды 39 °C жылылығында беру керек.

«Бұзау өлімі 5% — дан әлдеқайда төмен», — дейді ветеринар. Алайда, жақсы жағдай жасалмаса және иммуноглобулиндермен жақсы қамтамасыз етілмесе, бұл мүмкін емес. «Жазбаша жұмыс нұсқаулары дұрыс әрекет етудің жақсы құралы», — дейді Уве Веддиге. Суреттері бар қысқа мәтіндерде кім, не, қалай және қашан жасау керек екендігі анық болуы керек. «Сіз мұны қызметкерлерді қарқынды түрде үйретпей жасай алмайсыз», — дейді KFM жобасының жетекшісі.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Германияның солтүстігінде тұратын Мальте Борхерс жақсы ойластырылған жем гигиенасы мен инновациялық идеяларының арқасында жануарлардың денсаулығын сақтау бойынша MSD сыйлығын жеңіп алды.

«Біз сиырларды ескі қорада сауамыз, бірақ әрқашан ферманы ақылға қонымды инвестициялармен алға жылжытуға тырысамыз» дейді фермер. Соңғы жылдары ол Sense-Hub мониторинг жүйесіне қаражат салып, ескі төсеніштерді су төсеніштеріне ауыстырды. «Қазір сиырлар рахаттанып жата кетеді және олардың жататын жері өте жайлы», — дейді Мальте Борхерс.

«Соматикалық жасушалардың санын төмендету үшін, желіннің денсаулығы маңызды рөл атқаратын жалғыз фактор емес», — қоршаған орта әсерінің өзара әрекеттестігі Борхерс үшін маңызды. Сиырлардың жайлылығының жоғары деңгейі, сауу мен азықтандырудың жақсы гигиенасы, сондай-ақ генетикалық әлеуетті пайдалану ол үшін ең маңызды болып табылады. Нәтижелер оның дұрыстығын растайды: сиырлары 4,11% май және 3,45% ақуызы бар 11 500 литр сүт береді. Соңғы бес жыл ішінде ол соматикалық жасушалардың санын орташа есеппен 180 000 мл-ден 68 000-ға дейін азайтты.

«Біздің сауу залының техникасына 50 жыл болды. Автоматты түрде апаратты шешіп алу жүйесі мен сауу машиналары 2000 жылы жаңартылды», — дейді Мальте Борхерс. Ол үш жылдан бері үшбұрышты резеңкелерді қолданып жүр және желінді дезинфекциялау құралын екісыңарлысына ауыстырды. Ол үшін желіннің денсаулығын жоғары деңгейде сақтау үшін екі шара маңызды. «Құрамында мырыш бар емдеу құралы желін сфинктерін дереу тығыздауды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бұл емізіктерді серпімді етеді және терінің беті қатты кеуіп кетуіне жол бермейді.»

Барлық тез тозатын бөлшектер де үнемі жаңартылып отырады. «Біз сауу резеңкелерін әр 700-800 сағат пайдаланған сайын ауыстырамыз. Шлангтар резеңке немесе силиконнан жасалғанына байланысты бір жарым жылға дейін қолданылады», — деп түсіндіреді ферма басшысы.

Уве Веддиге

Фото: MSD