Сиырлар ақсап қалғанда, олар қиналады, сонымен қатар олардың сүті азаяды. Тұяқтардың сау болуы және оларға күтім жасау сиырлардың ұзақ өмір сүруі мен жоғары өнімділігі үшін қажетті шарт болып табылады. Осылайша, тұяқ күтімі бір жағынан терапия, екінші жағынан профилактика болып табылады.

KFM жобамыздың халықаралық сарапшысы Хольгер Пловка (суретте сол жақта) тұяқтардың саулығы туралы кеңестер береді:

1. Тұяқ күтімін дер кезде бастаңыз: Пловка тұяққа күтім жасауды бірінші төлдеуден кемінде екі ай бұрын, немесе бірінші ұрықтандыру жасында бастаған дұрыс дейді.
2. Тұяқ күтімін үнемі қайталап тұру керек: «Тұяқтардың профилактикалық күтімін жылына үш рет жасау керек, әйтпесе көптеген фермаларда тұяқ күтуді оны әбден емдеу қажет болғандаға ғана бастап жатады», — дейді Пловка.
3. Тиісті уақытта: тұяққа күтім жасау әсіресе суалту кезінде және төлдегеннен кейін екі айдан кейін маңызды. Сонымен қатар, жақсы басқарылатын фермада жануарлардың 90% — ы ақсақтыққа ұшырамайды.
4. Емдеу неғұрлым ерте басталса, соғұрлым жақсы. Сондықтан Пловканың кеңесі: «Егер ақсақтық белгілері пайда болса,сиырды тұяқ өңдеу жабдығына апару керек.

Тұяқ өңдеу жабдығы/станогы адам сиырды жалғыз өзі кіргізіп, оны өңдей алатындай етіп орналастырылуы керек. Егер машина фермаға осылай орнатылған болса ғана, ол қолданылады.

6. Тұяқ аурулары сиырларға өте ауыр тиеді:» ақсандап қалған малға ауырсынуды басатын дәрі беруіңіз керек», — деп түсіндірді Пловка. Бұл сонымен қатар қалпына келтіру деңгейін де арттырады.
7. Тұяқ күтімін тіркеп отыру: сарапшы тұяқтарды өңдеу мен емдеуді құжаттауды ұсынады.
8. Дұрыс азықтандырыңыз! Пловка дұрыс азықтандыру да тұяқтардың денсаулығының негізі екенін атап өтті.
9. «Тұяққа күтім жасау ақша қажет етпейді, ол ақша әкеледі», — деп атап өтті сарапшы, өйткені тұяққа үнемі және профилактикалық күтім жасау емдеу шығындарын азайтып қана қоймайды, сонымен қатар жануарлардың ұзақ өмір сүруіне және өнімділігіне жақсы әсер етеді.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Уыз жас малдың өзінің иммундық жүйесін қалыптастыруындағы маңызды негізін құрайды. Уыз арқылы пассивті иммунитет  беріледі және ол осылайша өмірдің алғашқы күндерінде патогендерден қорғаудың және қалыпты дамудың негізі болып табылады.

Антиденелерге толы таза және жоғары сапалы уыз  — бұл күнделікті жұмыстағы мақсат ретінде ең жоғары басымдыққа ие болуы керек. Уыз сүтін бактериялармен ластап алмау керек.

Сондықтан микробтарды жою үшін белгілі және жиі қолданылатын әдіс уызды жылыту болып табылады. Термиялық өңдеу уызға қалай әсер ететіні АҚШ-та 100-ден астам бұзауға жүргізілген зерттеуде қарастырылған.

Нәтижесінде, уызды жылыту бұзауларға жалпы оң әсер етеді және олардың денсаулығын нығайтады деп айтуға болады. Жылытылмаған сүтпен салыстырғанда, 60 минут бойы жылытылған уыз ішкен бұзаулардың қанында антиденелер 27 % — ға көп болды. Бұл иммундық жүйенің қоздырғыштармен сәтті күресуінің маңызды факторы.

Сүттегі микробтардың мөлшері жылытқан кезде азаятын болса да, абсолютті гигиенаны сақтау қажет. Антиденелердің құрамын үнемі қадағалап отыру үшін уыздың сапасын үнемі тексеріп отырыңыз. Американдық ғалымдар уызды 60 °C дейін 60 минут қыздыру керек деп ұсынады.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Көптеген сүт фермаларында бұзау диареясы өмірдің бірінші айында бұзаулардың өлімінің жалпы себебі болып табылады. Мұның бір себебі сүтті асығыс ішу барысында оның месқарынға  өтіп кетуі болуы мүмкін.

Сүт бұзаудың месқарынына түспеуі керек, оны бұзау тек ұлтабарда ғана сіңіре алады! Сондықтан бұзау емізікті сорған кезде өңеш рефлексі іске қосылып, ол сүтті тыртықтың кіреберісі жанынан өтіп тікелей ұлтабарға бағыттайды.

Тез және асығыс соратын бұзауларда сүт месқарынға өтіп кетуі мүмкін. Сүт тікелей месқарынға түсіп, сол жерде аши бастайды. Бұл месқарындағы РН деңгейінің күрт төмендеуіне әкеледі және месқарынның шырышты қабығының қатты тітіркенуіне әкеледі.

Сонымен сүттің месқарынға өтуінің ең маңызды белгілері:

• тәбеттің болмауы, сүт ішуге зауқы болмауы, сүт шелегінің емізігін шайнау,
• тістердің сықырлауы, алдамшы күйіс қайыру, заттарды кеміру,
• бүкірейіп тұруы, іштің сол жағы қампиып тұруы, физикалық әлсіздік және
• сұр, саз тәрізді нәжіс және диарея.

Тез, асығыс ішудің және сонын салдарынан сүттің месқарынға өтуінің себебі — сүт беру кезіндегі қателіктер:

• бір уақытта тым көп сүт бермеңіз, әсіресе жас және кішкентай бұзауларға,
• сүт ұлтабардан месқарынға өтіп кетпеуі үшін үшін оны бірнеше ретб бірақ 1,5 литрден артық бермеіңіз,
• тек жылытылған сүтті беріңіз, шамамен 38-40 °C және
• шелектің емізігінің тесігі тым үлкен болмауы керек.

Айтпақшы, бұзаулардың бірін бірі соруы олардың сору рефлексі қанағаттандырылған кезде әлдеқайда сирек кездеседі. Мұның жақсы белгісі – сүт ішу кезінде сілекейдің көбірек шығуы. Бұзаулар сүт ішкен кезде бастарын сәл көтеріп тұруы керек — сиырлар сияқты. Ашық шелектерден ішу әрқашан табиғи емес қалыпта тұруды қажет етеді!

Ауру бұзауларды азықпен, жақсы шөппен және таза сумен қамтамасыз етіңіз, сонда месқарын қалпына келеді және жақсы дамиды.

Уве Веддиге

Фотo: KFM

Бұл әсіресе қыста байқалады: көптеген табындарда қырма таз ауруы (трихофития) таралады. Ауру сүттің азаюына әкеледі және зооноздық ауру деп аталатындықтан, адамға да жұғуы мүмкін.

Сондықтан ірі қара малды бұл аурудан шынымен дәйекті түрде емдеу керек. Трихофитиямен аурған немесе соның белгілері бар бұзаулармен және ірі қара малмен жиі байланыста болатын кез келген адам инфекциядан қорғану шараларын білуі керек.

Trichophyton verrucosum қоздырғышы өте төзімді және өте жұқпалы. Жұқтыру негізінен малмен тікелей байланыста болғанда мүмкін. Сонымен қатар, ол ластанған орта арқылы да жұғуы мүмкін. Көптеген жағдайларда, ең алдымен, қолдар мен білектер, сондай-ақ бет аймақтары зардап шегеді. Алдымен жасымық көлеміндей аздап қызару пайда болады.

Ірі қара малдан жұққан трихофития ауруы антимиотик препараттарымен емделеді. Оларды ұзақ уақыт бойы жақпа түрінде қолдану немесе таблетка түрінде ішу қажет.

Аурған малмен күнделікті жұмыс істегенде фермерлер мүмкіндігінше қолғап киюі керек. Сондай-ақ, ауру жануарлар сүйкенген мал щеткалары сияқты қорадағы құралдарға мұқият болу керек. Алайда, қара малды трихофитияға қарсы вакцинациялау бұл инфекцияның адамға жұғуына жол бермеудің бірден-бір жолы.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Испанияда болашақта фермалардағы сүтті сиыр саны 850-ден аспайтын болады.

Жақында Испания үкіметі әлеуметке аса білдірмей көп мал ұстауға тыйым салатын жарлық шығарды. Болашақта сүтті қара мал басы 850- ден аспайтын фермалар ғана жұмыс істей алады.

Бірнеше азаматтық бастамалар алып фермаларға қарсы күресуде. Олар жаңа заң «шағын және орта фермерлерді нығайтады және қоршаған ортаны қорғайды»деп санайды. Күреске елдің солтүстік-шығысында 23 520 сиырға арналған ірі кешен салу жоспары себеп болды. Бұл Еуропадағы ең үлкен және әлемдегі бесінші ферма болар еді. Оның қарсыластары табиғат, су және ауа жағдайы үшін алаңдауда.

Болашақта осыған дейін жұмыс істеп келе жатқан ірі  фермаларды кеңейту де мүмкін болмайды. Ондай ірі фермаларға өз жұмысын жалғастыруға рұқсат етіледі, бірақ болашақта олар қатаң бақылауға алынады.

Жаңа заң бойынша фермада ірі қара мал саны 850-ден аспайтын болу керек. Сүт сиыры толық бір бірлік болып саналады, бұзаулар жасына қарай есептеледі. Өте жас бұзаулар тек 0,4 бірлік, одан үлкен  жастағы жас малдар 0,7 бірлік болып саналады.

Гринпис өкілі Луис Феррейрим үшін жаңа заң «айқын сигнал» болып табылады, бірақ ол әлі де «шағын және орта шаруашылықтар шынымен тұрақты мал шаруашылығы үлгісіне жетуіне әлі ұзақ уақыт керек «деп санайды. Гринпис және Азық-түлік және ауылшаруашылық ұйымының  ауыл шаруашылығы комитеті (COAG) сүтті сиыр санын 180 бірлікпен шектеуді талап етті.

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Әрбір үшінші бұзауда кіндік қабынуы болады, бірақ солардың көбі емделмейді.

Кіндіктің қабынуы әдетте өмірдің бірінші және екінші апталарында пайда болады. Кіндік ісініп, жылы және ауыршан болады. Жас бұзаулардың ыстығы көтеріліп, олар әлсіз көрінеді, көп жатып, тәбеті болмайды.

Кіндіктің қабынуы кіндік абсцессіне айналуы мүмкін. Оның салдарынан болатын бауырдың абсцессі және менингиттің немесе буындардың қабынуы, іш қуысындағы адгезиялар мен жабысқан жерлер жиі өлімге әкеледі.

Не істеуге болады?

• Төлдеуге арналған таза бокстар: ауру сиырларға арналған бокстарды және сиырлар жататын құрғақ орынды сиырлардың төлдеуіне қолдануға тыйым салынады.
• Кетоздың алдын алу: егер сиырлар төлдеу уақытына қарай тым семірген болса, кетоздың даму қаупі айтарлықтай артады. Мұндай сиырлардың бұзаулары сүт сорғысы келмейді, сондықтан уыз сүтінен антиденелерді аз сіңіреді. Бұл оларды әсіресе кіндік инфекцияларына сезімтал етеді.
• Өмірдің бірінші сағатында уызды дұрыс беру.

Кіндікті қалай дұрыс дезинфекциялауға болады?

Дезинфекция жасайтын шыныаяқтың жартысын немесе төрттен үш бөлігін йодтың ерітіндісімен толтырып, бүкіл кіндікті соңына дейін батырыңыз. Содан кейін қалған батыру ерітіндісін төгіп, шыныаяқты жуыңыз. Кіндікті осылай дезинфекциялау жаңа тұғанда бір рет және бір күннен кейін екінші рет жасалады.

Ветеринар Ким Майер Elite Magazine журналында, өңдеген Уве Веддиге

Фото: Веерда

Сиырлар тез тоңа қоймайды, бірақ олардың емшектеріне суықтың әсері оның біздің саусақтарымызға әсер еткенімен бірдей: суықтан қан тамырлары тарылып, ұлпадағы қан ағымы азаяды және ол суықтан зақымдалуы мүмкін. Жел мен ылғалдылық бұл әсерді күшейтуі мүмкін. Емшек терісі зақымдалып, қатпал және кедір-бұдыр болып қалады.

Бұл сиырлардың оңай сауылуына ғана емес, сонымен қатар мастит қоздырғыштарына қарсы табиғи тосқауылға да әсер етеді. Олар кедір-бұдыр емшектерге тез жабысып қана қоймайды, сонымен қатар желінді олардан тазалау да қиынырақ болады.

Саууға дейін және кейін жақсы күтім жасалған емшек терісі  жұмсақ, тегіс және қызғылт болады.

Сауу аппаратын алып тастаған кезде емшек әрқашан құрғақ болуы керек. Егер олар ылғалды болып қалса, тез салқындау қаупі бар. Ылғал емшек ұштары көбінесе сүт ағынының немесе вакуумның өзгеруінің белгісі болып табылады. Бұл жағдайда сауу қондырғысы уақтылы тексеріліп, дұрыс реттелуі керек.

Арнайы емшекті батыру құралдары қыстың өте суық күндерінде ғана қажет. Ол құралдар патогеннің емшек терісіне қысымын төмендетуге және екінші жағынан емшек терісіне күтім жасауға арналған. Бұл қыста да, жазда да маңызды.

Нөлден төмен температурада емшекті сондай құралға батырған сон емшектің ылғалдылығы проблемаға айналуы мүмкін. Бұл жағдайда емшектің ұшын ақырын дәкені/майлықты сәл-сәл тигізе отырып құрғатқан жөн.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Диарея мен пневмония бұзау өсіретін әрбір фермер үшін, әсіресе қыста, ең үлкен қиындық болып табылады. Бірақ ерте анықтаса және дұрыс шаралар қолданса оның алдын алуға болады.

Мичиган мемлекеттік университетінің Ветеринария колледжінің кафедра меңгерушісі Памела Руэггтің айтуынша, антибиотиктерге қарағанда қолдау терапиясы маңызды. Шейла МакГиркпен бірге Руэгг ауру бұзауларға қатысты келесі шараларды қолдануға кеңес береді:

• Ауру бұзауларды төсеніші ауыстырылған таза жерлерде ұстаңыз және таза судың үнемі қол жетімді болғанын қамтамасыз етіңіз.
• Күнделіктей сұйылтылған және үйреншікті температурадағы сүтті немесе сүт алмастырғышты беріңіз, бірақ тәуліктік мөлшерді 4-5 ретке бөліңіз және дегидратацияны азайту үшін электролиттер беріңіз.
• Егер ол өздігінен сүт ішпесе, зонд арқылы беріңіз. Ол қондырғының мұқият тазаланғанына көз жеткізіңіз.
• Қабынуға қарсы препараттар бұзауларға өздерін жақсы сезінуге көмектеседі. Ал пробиотиктерді қолдану ішек микрофлорасын қалпына келтіруге көмектеседі, әсіресе антибиотиктермен емдеу курсынан кейін.
• Антибиотиктерді сіздің фермаңызда анықталған мәселені шешуде тиімді екендігі белгілі болған жағдайда ғана қолданыңыз.
• Тәжірибелі ветеринармен бірге ауру бұзауларды күту мен емдеудің барлық хаттамаларын жасаңыз. Антибиотиктерді тек белгіленген дозада белгіленген кесте мен енгізу әдісі бойынша қолдану керек.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Сіз жылыну үшін кейде суық, желді күнде қораға кіресіз бе? Бұл суықтан көмектеседі және бірден көңіл-күйді көтереді. Бұл жаңа туған бұзауларға да қатысты.

Жылы бокстар жаңа туған бұзаулардың суықтан аман қалуына көмектеседі. Сүтті сиыр бұзаулары дене майының 2-4% — мен ғана туады, бұл суық температурада ұзақ тұру үшін жеткіліксіз. Жылы бокстар жаңа туған бұзау үшін таза, құрғақ және жылы орын болып табылады, онда ол тұғаннан кейін кеуіп, демала алады.

Сонымен қатар, қоршаған орта таза және құрғақ болуы керек. Патогендердің көбеюіне жол бермеу үшін қабырғалар мен едендерді үнемі тазалау керек. Жеткілікті желдету де маңызды. Онсыз бұзаулар дұрыс кеппейді, сонымен қатар ауа сапасы нашар және денсаулыққа зиянды болады.

Жаңа туылған бұзаулар өздерінің негізгі дене температурасын сыртқы орта температурасында 10 °C-тан 25 °C-қа дейін сақтай алады, егер температура осы шектен төмен түссе, бұзау суықтан күйзеліске ұшырай бастайды және дене температурасын оңтайлы ұстап тұру үшін ол көп энергия жұмсайды.

Осындай кезде желдеткіші бар жылытқыштарды пайдаланған дұрыс, олар бұзауларды тез кептіреді. Ең тиімдісі, бұзаулардың денесі қызып кетуіне жол бермеу үшін жылу көзі таймер немесе термостат арқылы реттелетін болса.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Бұзауларды қарқынды азықтандыру репродуктивті жолдың дамуына және кейінгі өсімталдығына оң әсер етеді. Әсіресе бұзауларды азықтандырудың қарқындылығы болашақ қашарлардың өсімталдығына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Бұл канадалық зерттеудің нәтижесі (Альберта университеті) 36 голштейн бұзауы мен төрт азықтандыру тобын қамтыды.

— 7-ші аптаға дейін: 5 литр қаймағы алынбаған сүт және күніне 10 литр қаймағы алынбаған сүт.

— 11-ші аптадан 25-ші аптаға дейін: 70% концентрат және 30% ұсақталған сабан 85% концентрат пен 15% ұсақталған сабанмен салыстырғанда.

26-шы аптадан бастап дене салмағы мен жамбас биіктігі апта сайын өлшеніп, эндометрияның қалыңдығын, аналық без құрылымын, фолликулалардың саны мен мөлшерін анықтау үшін ректалды ультрадыбыстық зерттеу жүргізілді. Көрінетін сары дене алғашқы овуляцияға, демек, жыныстық жетілудің басталуына әкеледі. Ректалды ультрадыбыстық зерттеу екінші овуляцияға дейін жалғасты.

Нәтижелер: қарқынды азықтандырылған жануарлардың дене салмағы (8 аптада 82 кг, 25 аптада 247 кг) стандартты азықтандыру тобымен салыстырғанда (8 аптада 73 кг, 25 аптада 230 кг) айтарлықтай жоғары болды.

Ақуызы мол азық берілген бұзауларда емшектен шығарғаннан кейін эндометрия қалыңырақ болды (10,8 мм-ге қарсы 12 мм) және бірінші цикл кезінде фолликулалардың саны мен мөлшері үлкенірек болды.Келесі циклдардағы қашарлардағы фолликулалардың саны жоғары қайталанумен сипатталады. Бұл фолликулалар кейінірек жұмыртқаға айналған 2-класс (6-дан 9 мм-ге дейін) және 3-класс (>9 мм) көп фолликулаларына айналды. Орташа алғанда, жануарларда бірінші цикл 39 аптада пайда болды.

Тәжірибе үшін қорытынды: қарқынды азықтанатын бұзаулар салмақ қосады, жыныстық жетілуге тез жетеді және жақсы өсімділіктің негізін құрайды.

Дереккөз: Bruinje et al., 2019