Жемді жоғары және тұрақты көлемде тұтыну сиырды қоректік заттармен қамтамасыз ету үшін, демек оның денсаулығы мен беретін сүт мөлшері үшін өте маңызды. Желінетін  жемшөптің әр килограмы маңызды! Әсіресе лактацияның басында жемді тым аз тұтыну және осымен байланысты болған энергия тапшылығы метаболизмнің бұзылуын және репродуктивтік проблемалар тұдырады.

Әсіресе жаздың жылы айларында жемшөп аз желінетіндігінің  шешуші себебі оның жылып кетуі болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, жылып кеткен жемшөпті сиырлар 13% дейін аз жейді.

Жылып кеткен жемшөп/сүрлем энергияның жоғалуына және қорытудың төмендеуіне апарады. Мұның салдарлары — желіннің қабынуы, кетоз, диарея, құнарлылық проблемалары және өнімділіктің төмендеуі.

Жемшөптің жылып кетуі негізінен ашытқыдан туындайды. Ауа оттегімен байланыс олардың тез көбеюіне әкеледі, жемшөп өте қысқа мерзімде жылууы мүмкін. Астаудағы/жемшөп үстеліндегі және араластырғыштағы қалдықтар олардың қызуын тездетеді. Әсіресе сүт қышқылын ыдырататын және осылайша РН мәнінің жоғарылататын ашытқы зиян. Нәтижесінде сүрлем көгере бастайды.

Не істеуге болады?

• Жемшөп араластырғышын әрқашан толығымен босатыңыз.
• Жемшөп үстелін таза ұстаңыз.
• Жемшөп салынатын жердегі кедір-бұдырлы бетонның үстін тегістеңіз.
• Күніне екі рет азықтандырыңыз.
• Траншеядан сүрлемді алғанда аптасына кемінде 3 метрге дейін алып отырыңыз.
• Сүрлемнің кесіліп алған жері тегіс және біркелкі болуын қадағалаңыз.

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Біздің жануарлардың анатомиясы мен әрекет-қылықтары туралы біліміміз олардың денсаулығын нығайтуға көмектеседі. Мысалы, жаңадан шығарылған емізіктер бұзаулардың өздерінің табиғатына сай жолмен сүт соруына мүмкіндік береді. Емізіктердің сүт ағынын шектейтін және сол арқылы сілекейдің бөлінуіне ықпал ететін 5 домалақ тесігі бар.

Жаңа емізіктер сүттің өңештен ұлтабарға өтуіне көмектеседі. Егер бұзаулар сүтті үсті ашық ыдыстардан немесе тым үлкен тесіктері бар жарамсыз емізік арқылы ішсе, өңеш толығымен жабылмауы мүмкін. Бұл жағдайда сүт жиі месқарынға өтіп кетеді, онда ол сіңірілмейді және ақырында ауыр ацидоз мен метеоризмге әкеледі.

Сондай-ақ, жаңа емізіктерді қолданған кезде бұзаулардың бірін-бірі өзара соруы сирек кездеседі. Бұзаулар анасының сүтін сорғанда, оларға бір литр сүт алу үшін 4-5 минут қажет. Кәдімгі емізіктен сүтті сорған кезде, олар бүкіл порциясын бір-екі минут ішінде сіңіре алады. Бұл олардың табиғи сору инстинктін қанағаттандырмайды, сондықтан олар көбінесе басқа бұзауларды сора бастайды.

Жаңа буын емізіктерін қолданатын фермерлар бұзауларды жеке ұстау және төлді бөлуге арналатын шығыршық қажет болмайтынын айтады. Бұл бұзауларға табиғи түрде әрекет етуге мүмкіндік береді және жануарлардың саулығын айтарлықтай жақсартады.

Жаңа емізіктерді кәдімгі емізік бөтелкелерінде, ішетін ыдыстарда және 38 мм саңылауы бар шелектерде қолдануға болады. Өндіруші максималды биоқауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін оларды хлорсыз сілтілі тазартқышпен дезинфекциялауды ұсынады.

Уве Веддиге

Сурет: Wennemars

Сүт сиырларының әлеуметтік қажеттіліктері мен жүріп-тұру үлгілері әлі де арғы тегіне  өте ұқсас. Бұл табиғи қасиеттерін түсіну және сиыр үшін «қалыпты» нәрсені білу арқылы ғана біз оның денсаулығы мен психологиялық әл-ауқатын қамтамасыз ете аламыз.

«Жеке сиырдың және бүкіл табынның мінез — құлқы бізге олардың тіршілік ету ортасын қалай жабдықтау керектігі туралы белгі береді, — дейді ветеринар Оуэн, — бұл мал иелерінің оларға деген назарын күшейтеді және оларды ойлауға және әрекет етуге шақырады».

Сиырларға өздерінің табиғатына сәйкес жұріп-тұру үшін және еркін қозғалу үшін жеткілікті орын қажет. Ол стрессті азайтады, және нәтижесінде әр сиыр жеткілікті жемшөп жей алады. Тек осы жағдайда еден таза болып қалады және тұяқтардың денсаулығы сақталады. Сиырға 10 м2 оңтайлы болып саналады, оның 3-тен 3,5 м2-ге дейін орыны жатуға арналған болуы керек.

Фермерлер әрқашан жануарларын бақылап отыруы керек. Ол жер тар емес пе? Сиырларға қысым жасала ма, олар бір-біріне үстемдік көрсетпейді ме? Тұяқ аурулары бар ма? Қанша сиырдың дене көрсеткіші 2,5-тен аз немесе 3,5-тен жоғары деп бағаланады? Олар өз бокстарында жатқан жерінен қаншалықты жеңіл тұра алады? Сиырлардың жемшөп үстелінде әрбіреуіне қанша орын бар, жем жылып кетпей ме, сиырлар оны сұрыптап жей ме?

Алты маңызды көрсеткіш осыған бастапқы баға беруге көмектеседі:

• Таза су: күніне 50-130 литр
• Жемшөп: астаудың ұзындығы 70 см / сиыр
• Жарық: тәулігіне 16 сағат ішінде 200 люкс
• Ауа температурасы: 0-15 °C. 22 °C-тан жоғары ентігуге әкеледі
• Демалу: сиырлар күніне 20 минут қана ұйықтайды, бірақ күніне кемінде 12 сағат жатуы керек.
• Кеңістік: бір сиырға 10 м2. Жемшөп жеу үшін бір сиырға 70 см қажет. Егер жемшөп берілетін орын тар болса, басым сиырлар әлсіз сиырлардың алдындағы жемшөпті жеп қояды.

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Жыл сайын қорадағы жазғы климат сиырлар мен қызметкерлер үшін жаңа сынақ болады. Сүтті сиырларға қолайлы температура 0-ден 17 ° С-қа дейін. Егер сырттағы температура осы диапазоннан едәуір асып кетсе, сиырларға жылу шы5ару қиынға соғады. Нәтижесінде жылу стрессі пайда болады!

Мұның ең айқын белгісі – жемшөп жеудің төмендеуі. Сүт азаяды, сиырлар ауа ағыны көп жерлерде ұзағырақ және жиі тұрады, олар ентігіп, тыныс алуы жиіленеді. Эструс азаяды және ұрықтану деңгейі нашарлайды. Сіздердің міндетті түрде араласатын уақытыңыз осы!

Сиыр қорасындағы микроклиматты қалай жақсартуға және сиырлар үшін жылу стрессін қалай болдырмауға болады? Төрт кеңес:

1. Су: көптеген және тұрақты жұмыс істейтін астаулар мәселені шеше алады! Жануарларыңыздың суды көп және жеткілікті мөлшерде ішуін қамтамасыз етіңіз. Берілетін судың сапасы әрқашан ішетін судың сапасындай  болуы керек. Күн сайын ыдыстарға жеткізілетін су тазалығы мен ағымын (мин.20 л/мин) тексеріп жүріңіз.
2. Желдету және ауа ағыны: олар желдеткіштер жақсы, таза және қосулы болған жағдайда ғана қажетті әсер береді! Терезелерді, перделерді және қақпаларды ашып, қорада мүмкіндігінше ауа ағынын жасаңыз. Сонымен қатар өтпе желдің алдын алыңыз.
3. Салқындату: қорадағы бос жерлерге, жемшөп үстелінің жанына немесе сауу залының алдына су шашу сиырларға өз денесінің жылуын жақсырақ таратуға көмектеседі. Қазақстанның құрғақ климатында басқа жерлерде кездесетін “сауна әсері” қауіп төндірмейді, бірақ соған қарамастан әрқашан қора жақсы желдетіліп тұруын қамтамасыз ету керек.
4. Шыбындармен күресу: проблемалық тақырып, әсіресе бұзау қорасында! Шыбын популяциясының 80% құрт кезеңінде. Үнемі тазалау шыбындарға көбею және жұмыртқа салу үшін орын табуды қиындатады. Олар негізінен қораның жылы, ылғалды бұрыштарында болады.

Уве Веддиге

Фото: KFM

KFM ұжымының тұжырымына сәйкес, мастит тұяқ ауруларымен және олардың салдарынан болатын  репродкутивтік проблемаларымен қатар сүт өндіруде ең көп экономикалық шығын келтіреді.

Субклиникалық мастит салдарынан болатын шығын бір лактация кезінде бір сиыр басына шақанда 99 000 теңге деп бағаланады, жедел мастит тіпті 198 000 теңге шығынға апарады. Лактацияның басында маститке оның салдарынан пайда болатын метрит қосылады. Олар микробтардың таралуынан және иммундық жүйеге шамадан тыс салмақ түскенінен туындайды. Нәтижесінде көбінесе сервис кезеңі ұзағырақ болады. Осының салдарынан кетоз да пайда болады, өйткені температураның көтерілуінен, эндогендік токсиндер мен ауырсынудан жемшөп аз желінеді және қажетті энергия жеткіліксіз болады.

KFM кеңестері:

• Антибиотиктерді қолдануды және шығындарды азайтыңыз.
• Жануарлар мен сиырлардың гигиенасын, әсіресе сиырлар жататын жердегі тазалықты тексеріңіз.
• Сарапшылармен кеңесіп суалтуға арналған дәрі-дәрмектерді дұрыс қолданыңыз.
• Созылмалы ауру жануарларды үнемі дезинфекциялаңыз.
• Сауу процесін оңтайландырыңыз, сауу машинасының жұмысын және тазалануын тексеріңіз.
• Жоғары сапалы жемшөп компоненттеріне, энергиямен және ақуызбен қамтамасыз етуге, сондай-ақ минералдар қосылған жемшөп беруге назар аударыңыз.

Бұл тақырып туралы толығырақ KFM жадынамаларынан оқыңыздар: «Желін денсаулығын бақылау тізімі», «Сиырларды суалту», «Суалту препараттарын дұрыс қолдану», «Сауу қондырғыларын тазарту», «Емізік резеңке таспаларын ауыстыру» және «Сауу қондырғысын күтіп тексеру парағы».

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Уыз сүті неғұрлым көп болса, соғұрлым жақсы, бірақ ол әрдайым солай бола бермейді: көктем мен жазда бұзаулаған сиырлар күзде немесе қыста төлдеген сиырларға қарағанда көбірек уыз сүтін береді. Көктем мен жазда болатын көбірек жарық жануарлардың көбірек уыз сүтін өндіруіне ықпал етеді.

Техаста 3000-ға жуық Джерси тұқымының сиыры бар сүтті табынды бақылағанда, жануарларда уыз өндірісінің орташа мөлшері шамамен 4,26 литрді құрайтыны анықталды. Бұл көрсеткіш қаңтарда 2,49 литрден, мамырда 4,81 литрден, маусымда 6,58 литрге дейін өзгерді.

Күннің әртүрлі ұзақтығына байланысты жарық сәулесінің ауытқуын уыз өндірісінің ең маңызды факторы ретінде атауға болады. Төлдегенге дейін үш апта бойы күн сәулесінің ұзағырақ болуы уыз сүтінің жоғары өндірілуіне айқын әсер етті.

Қорытынды: жарығы көп көктем мен жаз айларында алынған жоғары сапалы уызды мұздатып, күз және қыс айларында қосымша беру керек. Егер бұл мүмкін болмаса немесе уыз жеткіліксіз болса, жаңа туған бұзауларға өмірдің алғашқы күндерінде, тіпті қараңғы мезгілде де оңтайлы бастама беру үшін жоғары сапалы уыз алмастырғышын қолдану керек.

Бұзауларды уызбен дұрыс азықтандыру туралы толығырақ KFM жобасының «Уызды дұрыс сақтау» және «Бұзауларға уыз беру менеджменті» атты жадынамаларынан оқи аласыздар.

Уве Веддиге, дереккөз: CEVA 2023

Фото: KFM

Дұрыс қолданбаса, ешбір дәрі қажетті нәтиже бермейді. Фермерлер немесе ззотехниктар көбінесе сиырларды емдеуді өз мойнына алады. Алайда, бұл үшін терең арнайы білім қажет.

Біздің кеңес беру тәжірибемізге сүйене отырып, біз келесі кеңестерді ұсынамыз:

• Қажетті әсерге кедергі келтірмеу үшін емдеу процедурасын препаратты қолдану жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес жүргізіңіз. Дозаны және қолдану әдісін білу үшін препаратты қолдану жөніндегі нұсқаулықты алдын ала оқып шығыңыз!
• Инъекцияны тиісті жерге салыңыз! Мойындағы инъекцияға арналған үшбұрыш жамбастан емес, иықтан бір-екі алақанның енінде!
• Тазалықты қадағалаңыз! Инъекция нәтижесінде абсцесс пайда болуының көбінесе себебі — гигиенаның нашарлығы!
• Өзіңіз және жануарлар үшін емдеу шарасының қауіпсіздігін қамтамасыз етіңіз! Сиырлар процедуралық станокта немесе жемшөп торында ұсталынуы керек!
• Әр процедурадан кейін инені ауыстырып, шприцтер мен инелерді құрғақ және таза ғып ұстаңыз!
• Дәрі-дәрмектерді жарықтан қорғаңыз. Препараттарды құрғақ, таза және салқын жерде және қажет болса тоңазытқышта сақтаңыз!

Әр түрлі процедуралар үшін нақты кесте құрған жөн. Бұл сізге қажетсіз қателіктерден аулақ болуға және күткен нәтижеге жетуге көмектеседі.

Сондай-ақ, KFM жобсаының «Инъекция салу туралы жадынамасын» оқыңыз.

Уве Веддиге

Фотo: KFM

Сиырлардың өнімділігі-бұл генетикалық бейімділіктің, ұстау жағдайларының және сіздің басқаруыңыздың жиынтығы. Жиі айтылатыннан айырмашылығы, табын әрқашан генетикаға қарамастан дами алады!

Ұстау жағдайы мен басқаруда көптеген пайдаланылмаған әлеует бар. Жаңа сиыр қорасы немесе жаңа технология болмаса да, жақсартудың әрқашан арзан немесе тіпті қымбат емес жолдары бар.

Мұқият бақылау үшін үнемі біраз уақыт бөліп шыдамдылық танытыңыз, тек проблемаларды шешу қажет болғанда ғана емес: табын жалпы қандай  әсер қалдырады, жануарлар таза ма, ақсандап жүргендер бар ма, жануарлар қанағаттанғандай әсер қалдырады ма?

Басқа фермаға барғандай қораңызды аралап, сыни көзбен қараңыз:

• Жануарлардың әл-ауқатын одан әрі жақсарту үшін не істей аласыз? Жарық, таза ауа және орын жеткілікті ме?
• Сиырларыңыздың жатқанына дейін қанша уақыт өтеді? Ең дұрысы, бұл үшін сиыр дүңгіршекке кіргеннен кейін екі минут кетеді.
• Өтетін жерлер қандай? Сіздің сиырларыңыз ол жерлермен жеңіл өте ме? Су ішу, азыққтану немесе сауын залына бару үшін ыңғайлы ма. Ол жолдар көбінесе тайғақ және лас болады!
• Сіздің сиырларыңыз жемшөпті босаңсыған күйде жей ме? Жемшөп жатқан жер таза ма және оған жету оңай ма? Алдындағы қоршауы мен мойын түтігі жеткілікті жоғары ма? Көбінесе өлшемдер сәйкес келмей тұрады.
• Астаулары жеткілікті ме, су ағыны сәйкес келе ме және астаулар күнделікті тазалана ма?

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Бұл бәрімізге таныс жағдай: қорада біраз уақыт бәрі жақсы болады, бір кезде бұзаулар күн сайын ауыра бастайды: диарея — бұл ірі қара малдың ең көп таралған ауруы, оған әсіресе табындағы ең жас жануарлар шалдығады.

Вирустар мен бактериялар да, паразиттер де бұзауларда диарея тудыруы мүмкін, аралас инфекциялар жиі кездеседі. Аурудың қоздырғыштарын білу маңызды. Осыдан кейін ғана мақсатты профилактикалық және емдік шараларды қабылдауға болады.

Әсіресе, егер диарея өмірдің алғашқы 21 күнінде жиі пайда болса, нәжіс үлгілерін микроорганизмдер мен сальмонеллаларға тексеру қажет. Егер көбірек ересек жануарлар ауырса, кокцидия, сальмонелла және диарея қайта-қайта  пайда болса, лямблии жұқтырғаны мүмкін.

Көбінесе жақын маңдағы зертхана қол жетімді емес немесе тым баяу жұмыс істейді. Бұл жағдайда диареяны анықтайтын жедел тест көмектесе алады. Ол бірнеше минут ішінде бұзаулардың рота- және коронавирустардан, E. coli бактерияларынан, криптоспоридиялардан немесе клостридиялардан зардап шегетіні туралы ақпарат береді.

Қолдануы өте қарапайым. Тест 10 минуттан кейін оңай оқылатын нәтиже береді. Егер тест оң болса, сынақ жолағы түсін өзгертеді.

Бұл айтарлықтай дұрыс терапияны таңдауды жақсартады және ең алдымен тездетеді. KFM ұжымы сіздерге тәжірибсі және нәтижелерімен бөлісуге дайын.

Сондай-ақ, KFM 03/2023 «Бұзау өсіру және олардың денсаулығы» тақырыбындағы ақпараттық бюллетеньді оқыңыз.

Уве Веддиге

Фото: KFM

Шаң қабаттары желдеткіштердің өнімділігін 50 % дейін төмендетеді. Сондықтан маусымның басында жылына кемінде бір рет құрылғыларды шаңнан тазалаған жөн.

Жеңіл кірді щеткамен немесе сыпырғышпен тез кетіруге болады. Қабаттасқан кірді пластикалық қырғышпен алып тастауға және барлық бөлшектерді дымқыл шүберекпен сүртуге болады. Желдеткіш қалақшаларын күш салып тазартуға болмайды.

Жабдық неғұрлым аз тазаланса, жұмыс соғұрлым көп уақытты қажет етеді, өйткені қора шаңы, сиыр жүні мен ауа ылғалдылығының қоспасы бір-біріне жабысып, қатып қалады. Қатты ластанған жағдайда сумен тазалау тек кейбір құрылғылар үшін мүмкін. Ешқандай жағдайда желдеткіштерді жоғары қысымды тазартқышпен немесе қатты су ағынымен тазалауға болмайды. Сондықтан көбінесе қорғаныс себеттерін алып тастап, оларды жоғары қысымды тазартқышпен бөлек жуу керек.

Егер сумен тазаланса, желдеткіштер кебу үшін кем дегенде бір сағат бойы толық жылдамдықпен жұмыс істеуі керек. Бұл қозғалтқышқа енген ылғалдың булануына мүмкіндік береді.

Дәл қазір қосымша желдеткіштерді орнату туралы ойланатын кез келді. «Casablanca желдеткіштерін орнату» және «Осьтік желдеткіштерді орнату» атты KFM жадынамаларын оқыңыз. KFM қызметкерлері кез келген сұрақтарыңызға жауап беруге дайын.

Уве Веддиге

Фото: KFM