Су — бұзау өсірудің жиі назардан тыс қалатын аспектісі. Зерттеулер көрсеткендей, көптеген фермалар бұзауларға өте кеш кезеңдерде ғана су береді. Алайда, сарапшылардың көпшілігі өмірдің бірінші күнінен бастап бұзауларға жеткілікті су беру керек деп бірауыздан келіседі.

Бұл шара месқарынның дамуын жақсартудың ең қарапайым және үнемді стратегияларының бірі болып табылады және осылайша бұзауларды емшектен жеңіл айырууға дайындайды.

• Стартерді жеуді жақсартады: суды қалаған кезінде еркін іше алатын бұзаулар бастапқы жемді көбірек тұтынады және тезірек өсе бастайды.
• Месқарынның дамуын жақсарту: бұзау жұтқан сүт ұлтабарға кетеді. Екінші жағынан, бұзаулар су ішкенде, ол месқарынға түсіп, бұзауларға арналған стартердің ашыуына ықпал етеді, бұл өз кезегінде месқарынның дамуына жақсы әсер етеді.

Тәжірибиелік кеңестер

Бөлек шелектер: сүт шелектерінің әрқашан емізігі болады, ал су шелектерінің үсті ашық. Азық берілетін шелектер жемшөп суға түспеуі үшін су шелектерінен бөлек болуы керек.

Тазалау: таза шелектер дене салмағының күнделікті өсуіне ықпал ететіні дәлелденген, шелектерді күніне екі рет тазалау ұсынылады.

Судың сапасы: судағы минералдардың көп болуы, микробтармен және қоршаған ортадағы заттармен  ластануы, сондай-ақ оның ішіндегі қатты заттардың болуы бұзаулардың азық тұтынуын азайтады, месқарынның дамуына кедергі жасайды  және осылайша денсаулықты нашарлатады.

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Сиырлардың сау және өнімді болғаны сүт өндірудің негізгі алғышарты болып табылады. Күтіп бағу жағдайлары мен гигиенаны оңтайландыру сияқты алдын-алу шаралары жануарлардың денсаулығын сақтау мен жақсартудың маңызды құралы болып табылады.

Осыған байланысты барлық дерлік KFM жобасының пилоттық шаруашылықтарында айтарлықтай прогресс байқалады. Екі ветеринар Әсет Ерғалиев пен д-р Йоахим Клин фермаларға барған кезде осындай қорытындыға келіп отыр. «Біздің тренингтерімізге сүйенсек, вакцинация вакцина өндірушілерінің алдын ала белгіленген стратегияларына емес, сұранысқа негізделген», — деп атап өтті неміс сарапшысы д-р Клин. Оның қазақстандық әріптесі Әсет Ерғалиев тұяқ күтімі бойынша тренингтер мен жануарлар денсаулығы бойынша семинарлардың әсерін ерекше атап өтті: «Қарқынды практикалық сабақтардың арқасында теориялық білім алумен ұштастыра отырып, жақсы жетістіктерге қол жеткізілді».

Дегенмен, екеуі де әлі де көп нәрсе істеу керек екенін атап өтті: әсіресе бұзауларды жеткілікті сүтпен, сумен, шөппен және мюслимен қамтамасыз етуге, сондай-ақ сауын сиырларды өнімділігіне сәйкес азықтандыруға көп көңіл бөлу керек. Сонымен қатар, көптеген фермалар суалған сиырларды азықтандыру бойынша қарқынды жұмыс істеуі керек.

Алдағы бірнеше аптада KFM жобаcы тұяқтарды күту және сауын сиырларды азықтандыру бойынша тренингтер ұйымдастырады. Егер қатысатын болсаңыздар, Айнагүл Аягановаға +7 701 910 3375 телефон арқылы хабарласыңыздар.

Уве Веддиге

Фото: KFM.

Сауу жүйелерін жоспарлы тексеру кезінде тозған емізік рәзенкелері кездесіп жатады. Олар желіннің денсаулығына қауіп төндіреді!

Материал тозып тұрақсыз болғандықтан кластер жоғары көтеріліп кетеді. Осының салдарынан емшек түбі қысылып қалады. Егер резеңкеде қандай да болса жарықшақтар болса, желін терісі қысылып қалады. Екеуі де сиырларға ауыр тиеді, сондықтан емізік резеңкесі зақымдалған аппаратпен кейбір сиырларды толығымен сауу мүмкін емес.

Сауу жүйесінің резеңке бөлшектеріндегі жарықшақтар әрқашан желіннің гигиенасы мен денсаулығына қауіп төндіреді. Емізік резеңкесінің өзегіндегі жарықшақтар әсіресе қауіпті. Олар арқылы сүт пульсациялық камераға түседі және бактериялар мен басқа микробтар үшін оңтайлы көректік алаңы болып табылады.

Сауу және тазалау процесі материалды  тоздырады, ол кедір-бұдырлы және осал болады. Микрожарықшақтар пайда болады, әсіресе резеңке  өзегінде. Сондықтан өндірушілер қара рәзеңкелерді 2500 сауудан кейін, ал силикон рәзенкелерді 5000 сауудан кейін ауыстыруды ұсынады. Басқа өндірушілер 750 немесе 1500 сағат жұмыс істегеннен кейін ауыстыруға кеңес береді. Ақауларды тез анықтап, оларды жою үшін сауу жүйесінің барлық резеңке бөлшектерін айына кемінде бір рет мұқият тексеру қажет.

Тозған, кеуекті немесе ескі рәзенкелер желіннің денсаулығына үлкен қауіп төндіреді. Гигиеналық мәселелерден басқа, икемділіктің төмендеуі желінге ауыр тиеді және сауу жылдамдығының төмендеуіне әкеледі.

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Streptococcus uberis бүкіл әлем бойынша клиникалық және субклиникалық желін инфекцияларының көпшілігінің себебі болып табылады. Қоздырғыш сиыр көңінде және шламда кездеседі, сонымен қатар сау сиырлардың нәжісімен шығарылуы мүмкін. Сондықтан қоршаған ортаны таз ұстау шаралары жақсы сауу процессімен қатар сиырлардың  денсалығын нығайту үшін  маңызды.

Желіннің бір бөлігінде Streptococcus uberis болған сиырлардың желін тіндерінің зақымдануына байланысты қайта жұқтыру қаупі артады. Жедел желін инфекцияларымен қатар созылмалы желін инфекциялары да белгілі.

Алдын ала зертханалық диагностика жасап уақтылы емдеу маңызды. Ұзақ мерзімді перспективада инфекцияның пайда болуын азайту үшін қорадағы жағдайларды, азықтандыруды, суалған сиырларды күтіп-бағуды және сауу процесін сауу техникасымен бірге қадағалап тұру қажет.

Жақында қоршаған ортаға байланысты деп саналатын маститтің қоздырғышы S. uberis сиырдан сиырға берілуі мүмкін екендігі алғаш рет көрсетілді. S. uberis инфекциясының пайда болуын болдырмау үшін терапияны күшейтуге емес, сиыр жататын және жүретін жерлердегі гигиенаны жақсарту сияқты профилактикалық шараларға назар аудару керек.

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Жемді жоғары және тұрақты көлемде тұтыну сиырды қоректік заттармен қамтамасыз ету үшін, демек оның денсаулығы мен беретін сүт мөлшері үшін өте маңызды. Желінетін  жемшөптің әр килограмы маңызды! Әсіресе лактацияның басында жемді тым аз тұтыну және осымен байланысты болған энергия тапшылығы метаболизмнің бұзылуын және репродуктивтік проблемалар тұдырады.

Әсіресе жаздың жылы айларында жемшөп аз желінетіндігінің  шешуші себебі оның жылып кетуі болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, жылып кеткен жемшөпті сиырлар 13% дейін аз жейді.

Жылып кеткен жемшөп/сүрлем энергияның жоғалуына және қорытудың төмендеуіне апарады. Мұның салдарлары — желіннің қабынуы, кетоз, диарея, құнарлылық проблемалары және өнімділіктің төмендеуі.

Жемшөптің жылып кетуі негізінен ашытқыдан туындайды. Ауа оттегімен байланыс олардың тез көбеюіне әкеледі, жемшөп өте қысқа мерзімде жылууы мүмкін. Астаудағы/жемшөп үстеліндегі және араластырғыштағы қалдықтар олардың қызуын тездетеді. Әсіресе сүт қышқылын ыдырататын және осылайша РН мәнінің жоғарылататын ашытқы зиян. Нәтижесінде сүрлем көгере бастайды.

Не істеуге болады?

• Жемшөп араластырғышын әрқашан толығымен босатыңыз.
• Жемшөп үстелін таза ұстаңыз.
• Жемшөп салынатын жердегі кедір-бұдырлы бетонның үстін тегістеңіз.
• Күніне екі рет азықтандырыңыз.
• Траншеядан сүрлемді алғанда аптасына кемінде 3 метрге дейін алып отырыңыз.
• Сүрлемнің кесіліп алған жері тегіс және біркелкі болуын қадағалаңыз.

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Біздің жануарлардың анатомиясы мен әрекет-қылықтары туралы біліміміз олардың денсаулығын нығайтуға көмектеседі. Мысалы, жаңадан шығарылған емізіктер бұзаулардың өздерінің табиғатына сай жолмен сүт соруына мүмкіндік береді. Емізіктердің сүт ағынын шектейтін және сол арқылы сілекейдің бөлінуіне ықпал ететін 5 домалақ тесігі бар.

Жаңа емізіктер сүттің өңештен ұлтабарға өтуіне көмектеседі. Егер бұзаулар сүтті үсті ашық ыдыстардан немесе тым үлкен тесіктері бар жарамсыз емізік арқылы ішсе, өңеш толығымен жабылмауы мүмкін. Бұл жағдайда сүт жиі месқарынға өтіп кетеді, онда ол сіңірілмейді және ақырында ауыр ацидоз мен метеоризмге әкеледі.

Сондай-ақ, жаңа емізіктерді қолданған кезде бұзаулардың бірін-бірі өзара соруы сирек кездеседі. Бұзаулар анасының сүтін сорғанда, оларға бір литр сүт алу үшін 4-5 минут қажет. Кәдімгі емізіктен сүтті сорған кезде, олар бүкіл порциясын бір-екі минут ішінде сіңіре алады. Бұл олардың табиғи сору инстинктін қанағаттандырмайды, сондықтан олар көбінесе басқа бұзауларды сора бастайды.

Жаңа буын емізіктерін қолданатын фермерлар бұзауларды жеке ұстау және төлді бөлуге арналатын шығыршық қажет болмайтынын айтады. Бұл бұзауларға табиғи түрде әрекет етуге мүмкіндік береді және жануарлардың саулығын айтарлықтай жақсартады.

Жаңа емізіктерді кәдімгі емізік бөтелкелерінде, ішетін ыдыстарда және 38 мм саңылауы бар шелектерде қолдануға болады. Өндіруші максималды биоқауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін оларды хлорсыз сілтілі тазартқышпен дезинфекциялауды ұсынады.

Уве Веддиге

Сурет: Wennemars

Сүт сиырларының әлеуметтік қажеттіліктері мен жүріп-тұру үлгілері әлі де арғы тегіне  өте ұқсас. Бұл табиғи қасиеттерін түсіну және сиыр үшін «қалыпты» нәрсені білу арқылы ғана біз оның денсаулығы мен психологиялық әл-ауқатын қамтамасыз ете аламыз.

«Жеке сиырдың және бүкіл табынның мінез — құлқы бізге олардың тіршілік ету ортасын қалай жабдықтау керектігі туралы белгі береді, — дейді ветеринар Оуэн, — бұл мал иелерінің оларға деген назарын күшейтеді және оларды ойлауға және әрекет етуге шақырады».

Сиырларға өздерінің табиғатына сәйкес жұріп-тұру үшін және еркін қозғалу үшін жеткілікті орын қажет. Ол стрессті азайтады, және нәтижесінде әр сиыр жеткілікті жемшөп жей алады. Тек осы жағдайда еден таза болып қалады және тұяқтардың денсаулығы сақталады. Сиырға 10 м2 оңтайлы болып саналады, оның 3-тен 3,5 м2-ге дейін орыны жатуға арналған болуы керек.

Фермерлер әрқашан жануарларын бақылап отыруы керек. Ол жер тар емес пе? Сиырларға қысым жасала ма, олар бір-біріне үстемдік көрсетпейді ме? Тұяқ аурулары бар ма? Қанша сиырдың дене көрсеткіші 2,5-тен аз немесе 3,5-тен жоғары деп бағаланады? Олар өз бокстарында жатқан жерінен қаншалықты жеңіл тұра алады? Сиырлардың жемшөп үстелінде әрбіреуіне қанша орын бар, жем жылып кетпей ме, сиырлар оны сұрыптап жей ме?

Алты маңызды көрсеткіш осыған бастапқы баға беруге көмектеседі:

• Таза су: күніне 50-130 литр
• Жемшөп: астаудың ұзындығы 70 см / сиыр
• Жарық: тәулігіне 16 сағат ішінде 200 люкс
• Ауа температурасы: 0-15 °C. 22 °C-тан жоғары ентігуге әкеледі
• Демалу: сиырлар күніне 20 минут қана ұйықтайды, бірақ күніне кемінде 12 сағат жатуы керек.
• Кеңістік: бір сиырға 10 м2. Жемшөп жеу үшін бір сиырға 70 см қажет. Егер жемшөп берілетін орын тар болса, басым сиырлар әлсіз сиырлардың алдындағы жемшөпті жеп қояды.

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Жыл сайын қорадағы жазғы климат сиырлар мен қызметкерлер үшін жаңа сынақ болады. Сүтті сиырларға қолайлы температура 0-ден 17 ° С-қа дейін. Егер сырттағы температура осы диапазоннан едәуір асып кетсе, сиырларға жылу шы5ару қиынға соғады. Нәтижесінде жылу стрессі пайда болады!

Мұның ең айқын белгісі – жемшөп жеудің төмендеуі. Сүт азаяды, сиырлар ауа ағыны көп жерлерде ұзағырақ және жиі тұрады, олар ентігіп, тыныс алуы жиіленеді. Эструс азаяды және ұрықтану деңгейі нашарлайды. Сіздердің міндетті түрде араласатын уақытыңыз осы!

Сиыр қорасындағы микроклиматты қалай жақсартуға және сиырлар үшін жылу стрессін қалай болдырмауға болады? Төрт кеңес:

1. Су: көптеген және тұрақты жұмыс істейтін астаулар мәселені шеше алады! Жануарларыңыздың суды көп және жеткілікті мөлшерде ішуін қамтамасыз етіңіз. Берілетін судың сапасы әрқашан ішетін судың сапасындай  болуы керек. Күн сайын ыдыстарға жеткізілетін су тазалығы мен ағымын (мин.20 л/мин) тексеріп жүріңіз.
2. Желдету және ауа ағыны: олар желдеткіштер жақсы, таза және қосулы болған жағдайда ғана қажетті әсер береді! Терезелерді, перделерді және қақпаларды ашып, қорада мүмкіндігінше ауа ағынын жасаңыз. Сонымен қатар өтпе желдің алдын алыңыз.
3. Салқындату: қорадағы бос жерлерге, жемшөп үстелінің жанына немесе сауу залының алдына су шашу сиырларға өз денесінің жылуын жақсырақ таратуға көмектеседі. Қазақстанның құрғақ климатында басқа жерлерде кездесетін “сауна әсері” қауіп төндірмейді, бірақ соған қарамастан әрқашан қора жақсы желдетіліп тұруын қамтамасыз ету керек.
4. Шыбындармен күресу: проблемалық тақырып, әсіресе бұзау қорасында! Шыбын популяциясының 80% құрт кезеңінде. Үнемі тазалау шыбындарға көбею және жұмыртқа салу үшін орын табуды қиындатады. Олар негізінен қораның жылы, ылғалды бұрыштарында болады.

Уве Веддиге

Фото: KFM

KFM ұжымының тұжырымына сәйкес, мастит тұяқ ауруларымен және олардың салдарынан болатын  репродкутивтік проблемаларымен қатар сүт өндіруде ең көп экономикалық шығын келтіреді.

Субклиникалық мастит салдарынан болатын шығын бір лактация кезінде бір сиыр басына шақанда 99 000 теңге деп бағаланады, жедел мастит тіпті 198 000 теңге шығынға апарады. Лактацияның басында маститке оның салдарынан пайда болатын метрит қосылады. Олар микробтардың таралуынан және иммундық жүйеге шамадан тыс салмақ түскенінен туындайды. Нәтижесінде көбінесе сервис кезеңі ұзағырақ болады. Осының салдарынан кетоз да пайда болады, өйткені температураның көтерілуінен, эндогендік токсиндер мен ауырсынудан жемшөп аз желінеді және қажетті энергия жеткіліксіз болады.

KFM кеңестері:

• Антибиотиктерді қолдануды және шығындарды азайтыңыз.
• Жануарлар мен сиырлардың гигиенасын, әсіресе сиырлар жататын жердегі тазалықты тексеріңіз.
• Сарапшылармен кеңесіп суалтуға арналған дәрі-дәрмектерді дұрыс қолданыңыз.
• Созылмалы ауру жануарларды үнемі дезинфекциялаңыз.
• Сауу процесін оңтайландырыңыз, сауу машинасының жұмысын және тазалануын тексеріңіз.
• Жоғары сапалы жемшөп компоненттеріне, энергиямен және ақуызбен қамтамасыз етуге, сондай-ақ минералдар қосылған жемшөп беруге назар аударыңыз.

Бұл тақырып туралы толығырақ KFM жадынамаларынан оқыңыздар: «Желін денсаулығын бақылау тізімі», «Сиырларды суалту», «Суалту препараттарын дұрыс қолдану», «Сауу қондырғыларын тазарту», «Емізік резеңке таспаларын ауыстыру» және «Сауу қондырғысын күтіп тексеру парағы».

Уве Веддиге

Фото: Веддиге

Уыз сүті неғұрлым көп болса, соғұрлым жақсы, бірақ ол әрдайым солай бола бермейді: көктем мен жазда бұзаулаған сиырлар күзде немесе қыста төлдеген сиырларға қарағанда көбірек уыз сүтін береді. Көктем мен жазда болатын көбірек жарық жануарлардың көбірек уыз сүтін өндіруіне ықпал етеді.

Техаста 3000-ға жуық Джерси тұқымының сиыры бар сүтті табынды бақылағанда, жануарларда уыз өндірісінің орташа мөлшері шамамен 4,26 литрді құрайтыны анықталды. Бұл көрсеткіш қаңтарда 2,49 литрден, мамырда 4,81 литрден, маусымда 6,58 литрге дейін өзгерді.

Күннің әртүрлі ұзақтығына байланысты жарық сәулесінің ауытқуын уыз өндірісінің ең маңызды факторы ретінде атауға болады. Төлдегенге дейін үш апта бойы күн сәулесінің ұзағырақ болуы уыз сүтінің жоғары өндірілуіне айқын әсер етті.

Қорытынды: жарығы көп көктем мен жаз айларында алынған жоғары сапалы уызды мұздатып, күз және қыс айларында қосымша беру керек. Егер бұл мүмкін болмаса немесе уыз жеткіліксіз болса, жаңа туған бұзауларға өмірдің алғашқы күндерінде, тіпті қараңғы мезгілде де оңтайлы бастама беру үшін жоғары сапалы уыз алмастырғышын қолдану керек.

Бұзауларды уызбен дұрыс азықтандыру туралы толығырақ KFM жобасының «Уызды дұрыс сақтау» және «Бұзауларға уыз беру менеджменті» атты жадынамаларынан оқи аласыздар.

Уве Веддиге, дереккөз: CEVA 2023

Фото: KFM