Суық қыстың ерте келуі Қазақстанда қалыпты жағдай болып саналады. Дегенмен, әрбір шаруашылық суық мезгілге дайындалып, сол арқылы бос әуреге түспеу амалын жасап қоюға болады.

Қыста көбінесе су құбырлары қатып қалады, ал сауын сиырлар үнемі таза сумен қамтамасыз етілуі керек. Суды үнемі жылытып, оның ағынын қамтамасыз ететін арнайы сорғылары бар циркуляциялық жүйелер өздерін жақсы көрсетті. Егер циркуляция мүмкін болмаса, астауларда орнатылған қарапайым биметалл клапандар үнемі суды ағыздыру арқылы қатып қалу қаупін азайта алады. Бірақ мал қорада көктайғақ пайда болмайтындай етіп, артылған суды бұрып әкету жолын қарастырып қою керек.

Сауу залдары да суып кету қаупі бар. Жаңа сүт сауу орталықтары көбінесе жылы ауамен жылыту жүйесімен көмектеседі. Әсіресе, сауу аралығындағы үзілісте сауу залын суып кетпейтіндей етіп жылытылуы керек. Терезелер мен есіктер жабық болуы керек, ал сиырлар сауылар алдында жиналып тұратын жерде жылу сақталандай жалюзи қолдануға болады. Сиырларға суық қатты әсер етпейді, бірақ сауыншылар үшін жылы жерде жұмыс істеу әлдеқайда ыңғайлы.

Қыс түспей тұрып, сиыр қоралардағы перделердің жабылуы және ашылыун тексеру керек. Қатты аяз бен желді күндері олар оңай жабылуы керек. Жылы күндері олар бөлмедегі артық ылғалды кетіру үшін де оңай ашылуы керек.

Ұзаққа созылған аязда жолдардағы көңді шығаратын скреперлер жиі қатып қалады. Бұл жағдайда антифриздік құрылғыларды қолданған жақсы, онда скреперлер жұмысында үзілістер қысқа болады. Дегенмен, клапандардың қатып қалуы көбінесе техникалық қызмет көрсету мен бақылау шығындарының артуына әкеледі. Төтенше жағдайларда жолдардағы мұзды тұз сеуіп ерітуге болады. Жануарлар тайғақ еденде көп қозғала алмайды, сондықтан алдарында әрдайым жеткілікті мөлшерде азық болуын қадағалаңыздар.

Уве Веддиге

Фото: © KFM

Сиырлар иісті жақсы сезеді. Олар иістерге сезімтал және судың дәмін ұнатпаған кезде оны ішпейді де. Егер олар тым аз су ішсе, біз оны сүттің азаюынан бірден байқаймыз.

Әр сиыр әр бір литр сүт үшін 3 литр су ішуі керек. Әсіресе сауылғаннан кейін сиырлар қатты шөлдейді және шөлге шыдамсыз. Құрғақ заттың әр килограмына олар 5 литр су ішуі керек. Қоршаған ортаның температурасына байланысты бұл күніне 140 литрге дейін жетуі мүмкін!

Су ластанған болса, аз ішіледі, сонымен қатар көбінесе шектеуші факторлар болуы мүмкін : бұл ішетін ыдыстарды тар жерге орнату, ыдыстың тар болғаны, судың тереңдігі 8 см-ден аз және суаттың айналасында орын жеткіліксіз.

Құрамында 0,5 мг/л астам темір бар судың түсі қоңыр және жағымсыз металл дәмі  болады. Сонымен қатар, темірден сүтті сиырларда тотығу стресі туындайды, сондай-ақ мастит жиі болады, иммундық функция төмендейді. Темірмен байланысты бактериялары бар биоүлдірдің түзілуі нәтижесінде суаттың бүкіл жүйесіне микробтар тарауы мүмкін. Бүкіл табында түсініксіз аурулар пайда болса, өсімділік нашарлағанда, сүт сауымы төмендеп кетсе, сиырлар суды аз ішетін болса, малға берілетін суды зертханада тексеру керек.

Берілетін су таза болуы керек, сонымен қатар суаттарды үнемі тазалап отыру күнделікті жұмыс жоспарына еңгізілуі керек. Су өлшегішті қолданып жануарлардың су ішуі туралы сенімді ақпарат алып, сол ақпарат негізінде дер кезінде шара қолдануға болады.

Уве Веддиге

Фото: © KFM

Сау сиырлардың өсімталдығы жоғары болады, бірақ іс жүзінде көптеген факторлар табиғи гормоналды циклге әсер етеді, оны тежейді немесе тіпті тоқтатады.

Сиырдың жалпы физикалық жағдайы, азықтануы, энергиямен және қоректік заттармен қамтамасыз етілуі, күйзелісі және күтіп-бағу жағдайлары, сондай-ақ гигиена және денсаулық немесе ауру мәселелері малдың жеке өсімділігіне, демек, бүкіл табынға әсер етеді. Мал иесі ретінде сіз сиырларыңызға оңтайлы жағдай жасап, олардың өсімталдығына теріс әсерді азайта аласыз.

Сиырлардың өсімталдығына денсаулық жағдайы мен күйзеліс үлкен әсер етеді, әсіресе желіннің немесе жатырдың қабынуы маңызды рөл атқарады. Бұл ретте гормондар мен басқа да химиялық заттар бөлінеді, олар сиырдың урықтануына кедергі келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, бактериялық қабынулар токсиндердің пайда болуына әкеледі, олар да гормоналды тепе-теңдікті бұзады.

Сонымен қатар, сиырлардың күйзелісі олардың денсаулығы мен өсімталдығына да әсер етеді. Сондықтан сиыр қораларында мал кептеліп тұрмайтындай жеткілікті орын болуы керек, сиырларға ыңғайлатып астаулар орнатыңыздар, жануарлар стрессті сезінбеуі үшін тыныш, реттелген және біркелкі жағдайды қамтамасыз етіңіздер.

Мал өсіруші ретінде сіздер өзіңіздің шаруашылығыңыздағы сиырлардың өсімталдығына оң әсер ете аласыздар. Өсімталдыққа әсер ететін факторларды зерттеңіз және оларды үнемі жақсарту аясында жүйелі түрде жұмыс істеңіз.

Уве Веддиге

Фото: © KFM

Кез-келген сүт өндірушінің өз табынына көңілі толмаған күндері болады: сүт мөлшері рационға сәйкес келмейді, соматикалық жасушаларының саны тым көп, тұяқтардың денсаулығы нашар, ал қорада проблемалар көбейіп жатады.

Осындай төтенше жағдайда сіздер қандай да бір «ғажайып құралды» да қолданып көрген шығарсыздар, тіпті ол себептерін емес, симптомдарын жоюға бағытталған болса да.

Көптеген фермаларда азықтандыру туралы практикалық білім жетіспейді, сонымен қатар көбінесе үнемі білім жетілдіруге деген ұмтылыс жоқ. Тұяқ проблемалары, гипокальцемия және желін аурулары көбінесе азықтандырудағы қателіктердің салдарынан болады. Аурулар жұмыстың көбеюіне және ветеринарлық қызметтерге жұмсалатын шығындардың өсуіне әкеліп қана қоймайды, сонымен қатар жұмысқа деген мотивация мен құлшынысты төмендетеді. Тек сау сиыр ғана сүт береді, және де адамға сау сиырмен жүмыс істеген ұнайды.

Ол үшін сіз рационыңыздағы қандай компонент қалай әсер ететінін және сиыр қорада не бір ауытқулар байқалса немесе азықты ауыстыру қажет болса, рационды қалай түзету керектігін білуіңіз керек. Дұрыс азықтандырудың әсері зор. Азық шығыны аз, малдың денсаулығы жақсы, өнімділігі жоғары, тұяқ аурулары аз, мал басы толық болса және еріксіз союға тұра келетін жағдайлар азайса, бұл бір сиырға шаққанда 20 000 (33 €) — 60 000 тенге (100 €) айырмашылық құрайды. Бұл шаруашылықтың дамуына жұмсауға болатын қаншалықты көп ақша жоғалатынын көрсетеді.

Сонымен қатар бұл цифрлар шаруашылық басшысы мал азықтандыру жөнінде практикалық терең білімге ие болған жағдайда ғана табыны тұрақты дами алатынын көрсетеді. Ондай білімді Google-дан да, Youtube-тен де таба алмайсыз.

Азықтандыруға күнделікті ықпал ететін және табындағы өзгерістерді тікелей бақылай алатын адамдарға азықтандыру туралы дұрыс қорытынды жасау үшін тиісті құралдар қажет.

Көптеген практикалық жаттығулары бар азықтандыру бойынша семинарларымыздың біріне қатысу үшін бізге хабарласыңыздар (байланыс: ainagul.ayaganova@adt.de).

Уве Веддиге

Фото: © KFM

«Атамекен» кәсіпкерлер палатасы жүргізген сауалнама, сондай-ақ KFM талдауы ауыл шаруашылығының, әсіресе мал шаруашылығының дамуы білікті кадрлардың айтарлықтай тапшылығынан зардап шегетінін растайды.

Жақында «ҚазАгро» көрмесі аясындағы конференцияда тоғыз баяндамашы осыған қатысты мәселелерді қызу талқылады. Ерболат Кармамбаев (Logos Grain LPP) мамандарды автоматтандыру мен цифрландыру арқылы, сондай-ақ «таза» жұмыс орындарын ұсыну арқылы табуға болады деп санайды.

Уве Веддигенің (KFM) пікірінше, тек жақсы білім мен біліктілікті арттырудың жүйелі шаралары ғана жұмысты барынша кемшіліксіз орындауды және кәсіби шешім қабылдауды қамтамасыз ете алады. «Осылайша, мотивация күшейеді, қызметкерлер өздерін жұмыс орнының бір бөлігі ретінде сезінеді, ал өнімділік пен табыстылық айтарлықтай артады,» — дейді KFM жобасының жетекшісі.

Бұл пікірді Александр Жаров (DEULA Nienburg) және Вайенштефан-Трисдорф университетінен келген Арам Аристакесян растады. Екі мекеме де болашақ қазақстандық мамандарға Қазақстан мен Германиядағы оқу бағдарламаларының кең спектрін ұсынады. Білім беру саласындағы екі сарапшы үшін де теориялық және практикалық білім арасындағы тығыз байланыс ерекше маңызды.

Максим Сутула (Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы) өз сөзінде және түйіндемесінде өнімділік саласындағы мақсаттарға қол жеткізу үшін білім беру мен кәсіби дамудың маңыздылығын атап өтті: «Тек осы жол ғана Қазақстан Республикасына өзінің ауыл шаруашылығының инновациялық әлеуеті мен халықаралық бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді!»

Уве Веддиге

Фото: © KFM 2025

Қазақстанда 600 және одан да көп сауын сиырға арналған жаңа қоралар көп салынады. Сиыр қораларын жобалау кезінде әрқашан оттық/астау алдындағы қоршау түрін таңдау мәселесі туындайды.

Біріншіден, өздігінен жабылатын қоршау /хедлок қарапайым мойын шектегішіне қарағанда әлдеқайда қымбат. Сонымен қатар, хедлок, әсіресе ол тым жоғары немесе тым төмен орнатылса, азыққтануға кедергі келтіруі мүмкін. Екінші жағынан, сиырларды азықтандыру аймағында бекітіп қоюға болады, бұл, мысалы, табынды вакцинациялау кезінде ыңғайлы. Сонымен қатар, бұл, әсіресе, қашарлар арасында жиі байқалатын бір-бірін ығыстыру жағдайын болдырмайды.

Хедлок іріктеу және емдеу  шаралары өтетін жерде таптырмас құрылғы болып саналады. Тіпті сабан төселген жерде ұсталатын топтарда да әрдайым жануарларды сенімді бекіту үшін бірнеше хедлок орнату керек.

Бастапқыда хедлок орнатылмаса да, қажетті бағаналар құрылыс кезеңінде-ақ бетондалуы керек. Өнімділігі жоғары сиырлар мен жаңа бұзаулаған сиырлар тобында қарап-тексеру және емдеу шаралары жиірек жүргізіледі. Бұл жерде хедлок өте пайдалы. Керісінше, лактацияның соңғы кезеңіндегі сиырлар мен бұзаулары емшектен енді айырылған сиырларға хедлок қажет емес.

Дұрыс өлшемдерге назар аударыңыздар (сурет): мойынды бекітуге арналған құрылғы биіктігін мына формула бойынша оңай есептеуге болады: 0,9 х жануарлардың шоқтығының орташа биіктігі.

Мал жемшөпті көп жеуі үшін азықтандыру орнын дұрыс ұйымдастырудан да маңызды фактор – оттықта/азық үстелінде жемшөптің үнемі бар болуы және сол азықты мал іріктей алмайтындай болуы. Әйтпесе, азық үшін бәсекелестік едәуір күшейіп, әр сиыр әртүрлі рационмен қоректенеді.

Уве Веддиге

Сурет: © KFM 2024

Қазақстандық сүт өндірісі қарқынды дамып келеді. Сиыр қораларын салу үшін техниканың да, құрылыс жабдықтарының да көптеген түрлері ұсыныста бар. Сондай-ақ генетикалық көрсеткіштері жақсы сау жануарларды да әкелуге болады және жемшөп те бар.

Әрине, сүт өндіру үшін ірі қара малды күтіп-бағудың барлық салаларында, басқару саласында да кең және терең білім қажет.

Өндірістің барлық деңгейіндегі қызметкерлер өз міндеттерін әрдайым жақсы орындай ала ма? Кадрларды даярлауда қиындықтар бар ма? Кәсіби оқыту және кеңес беру сүт өндірісінің табыстылығына қалай әсер етеді? Жоғары табыстылық, тұрақтылық, жануарлар денсаулығының жақсаруы мақсаттарына қол жеткізу үшін не істеуге болады?

Біздің баяндамашыларымыз қазіргі жағдайды сипаттап қана қоймай, оңтайлы шешім жолдарын көрсетеді және нақты мысалдар келтіреді. Сіздерді конференцияға қатысуға, осы мәселелерді біздің сарапшылармен талқылауға шақырамыз.

Кіру тегін.

Уве Веддиге

Графика: © KFM/APD

Жақында ғалымдар 47-ші Жаңалық ашу конференциясында/ Discover Conference  сүтті ірі қара мал табындарының өміршеңдігі мәселесін талқылады. Осы орайда сүт өнімділігінің болашақта жоғары болуы мен мал денсаулығының жақсы болуының негізі туылғаннан кейін бірден қаланады деген тұжырым аса қызықты болып көрінеді.

Мичиган мемлекеттік университетінің Ангела Абуэло басқаратын ұжымы өмірінің алғашқы алты сағатында екі ретте жалпы мөлшері 5 литр уыз ішкен бұзаулардың кейін сүт өнімділігі бірінші лактацияда 1000 кг-ға жуық жоғары болатынын, сондай-ақ репродуктивті функциясы жақсаратынын дәлелдеді. Салыстыру үшін бұзауларға 3 литр уыз және 2 литр сүт алмастырғыш берілді.

Гуэлф университетінен (Канада) Майк Стил де жас бұзауларды өмірінің алғашқы айларында азықтандыру олардың болашақ өнімділігіне үлкен әсер ететінін атап өтті. Бұл кезеңде азықтану рационы желіннің дамуына ғана емес, аналық жасушаларының қалыптасуы мен дамуына да шешуші әсер етеді.

Мысалы, өмірінің алғашқы апталарында сүт алмастырғышты шектеулі мөлшерде тұтынған  (күніне 0,6 кг) бұзаулар төртінші лактациядан өту мүмкіндігі сүт алмастырғыштың екі есе көп мөлшерін (күніне 1,2 кг) тұтынған бұзаулармен салыстырғанда айтарлықтай аз болды. Шектеулі мөлшерде сүт алмастырғышпен азықтандырылған бұзаулардың тек 23%-ы ғана төртінші лактацияға жетті, ал молынан азықтанған жануарлар арасында бұл көрсеткіш 42%-ды құрады.

ELITE журналында жарияланған, қысқартылған нұсқасы, Уве Веддиге

Графикасы: © Albuelo Lab, 2025

Сауу залының көлемі мен жабдықталуына байланысты сауудың бір циклі әр жағына шаққанда 12-ден 15 минутқа дейін созылады. Сол сияқты, карусельде сағатына алты цикл болуы мүмкін. Егер процесс ұзаққа созылса, онда бұл сүттің баяу шығуына немесе дайындық және аяқтау жұмыстарына байланысты.

1. Сауу аппаратын орнату: желінге қол тиген сәттен сауу аппаратын желінге орнатқанға дейін 60-90 секунд өтуі керек. Дайындық уақытының тым қысқа немесе тым ұзақ болуынан сүт шықпай, желін вакуумның әсерінен бос әуреге салынып зақымданады.
2. Жұмыс процестерінің реттілігі: автоматтандырылған тазалау щеткаларын қолданған жақсы, сонда да бірінші сауылып алынатын сүт ағынын сауыншы өзі қарап қадағалауы керек.
3. Гигиена және қорғау шаралары: саууға арналған қолғаптар микробтардан қорғайды! Желінді бір реттік майлықтармен немесе жақсылап жуылған шүберектермен тазалау керек. Әр сиырға бөлек таза шүберек пайдалану керек!
4. Сауар алдында арнайы ерітіндіге батыру және аралық дезинфекция: лас емшектерді алдын ала дезинфекциялық көбікке батыру инфекция қаупін азайтуы мүмкін. Пероксид сірке қышқылымен аралық дезинфекция жасау сиырлармен байланысты патогендермен күресуге көмектеседі.
5. Техникалық қолдау: автоматты түрде алдын ала ынталандыру және сауу техникасын тексеру сауу процесін оңтайландырады және оны тиімді етеді.
6. Сауыншыларды оқыту: тұрақты тренингтер процестерді оңтайландыруға және проблемаларды ерте анықтауға көмектеседі.

Дұрыс сауу процесі туралы толығырақ ақпаратты «Сауу процесін бақылау,» «Калифорниялық тест,» «Желіннің денсаулығы«, «Желіннің тазалығын бақылау» және «Желінді  тазалау» атты KFM жобасының жаднамалары мен бақылау парақтарынан таба аласыздар.

Уве Веддиге

Фото: Айналмалы щеткалар емшектерді тазалау ерітіндісінің көмегімен тазалайды. Одан кейін құрылғы емшектерді кептіреді. © Weddige

Әр қадам сайын тұяқтар қажалады, ал жұмсақ жерге басқанда тұяққа салмақ азая түседі — бірақ ол тек жайылымда болуы мүмкңн. Ал қорада ірі қара қатты бетон еденнің, кейбір қораларда жұмсақ резеңке еденнің үстімен жүреді. Жүргеден салмақ алдымен жұмсақ өкшеге, содан кейін сыртқы тұяқшаға түседі, одан кейін- ішкі тұяқшаға. Қатты еденде тұяқ тереңірек бата алмайды. «Тұяқтың ұшы қажалмай, өсіп кетеді, әсіресе артқы сыртқы тұяқшалар ұзарып кетеді,» — деп түсіндіреді Хольгер Пловка.

Германияның Феров қаласынан келген тұяқ күтімі бойынша маманы жақында Ақмола облысының тәжірибелі және әлі тәжірибесі жоқ тұяқ кесушілерін Мәншүк ауылының Ендала фермасында оқытты. Үш күндік оқудың қорытындысы бойынша 4 қатысушы және 9 қатысушы тұяқ кесуші сертификатын алды.

«Тұяқ проблемаларының көпшілігін мал қорасы нашар фермаларда байқаймын,» — дейді неміс сарапшысы өз тәжірибесіне сүйене отырып. Егер сиырдың тұруға, жайғасуға, жатуға орны аз болса, немесе қораның едені қатты, ылғалды, лас болса, мал ұзағырақ тұрады. «Бірақ ұзақ тұру — бұл тұяқтар үшін у мен тең, — деп атап өтті Пловка, — сондай-ақ скрепер жұмысындағы тым ұзақ үзілістердің салдарынан лас және дымқыл болатын аймақтар да тұяқтарға теріс әсер етеді.»

Уве Веддиге

Фото © KFM